Χλωρίδα της Πάρνηθας

Γνωρίστε είδη φυτών

Εισαγωγή

Η χλωρίδα της Πάρνηθας είναι από τις πιο πλούσιες των ελληνικών βουνών, καθώς περιλαμβάνει σχεδόν το 1/6 του συνολικού αριθμού φυτών που ενδημούν στην Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα έχουν καταγραφεί περισσότερα από 1000 είδη φυτών, μεταξύ των οποίων 93 είδη αποκλειστικά ενδημικά της Ελλάδας, σπάνια ή απειλούμενα.

Μεγάλη ποικιλότητα ειδών

Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα φυτά της Πάρνηθας είναι η Άσπρη παιώνια (Paeonia mascula hellenica), ο Κόκκινος κρίνος (Lilium chalcedonicum), η Κόκκινη τουλίπα (Tulipa orphanidea ή T. hageri), η Βοιωτική Τουλίπα (Tulipa undulatifolia ή T. boeotica), η Κίτρινη τουλίπα (Tulipa australis ή T. sylvestris australis), ο Έβενος του Σίμπθορπ (Ebenus sibthorpii), η Lomelosia hymettia (Scabiosa hymettia), η Salvia ringens, η Ίριδα Iris sintenisii, η Iberis carnosa (I. tenoreana), οι φριτιλάριες Fritillaria graeca και η Fritillaria obliqua οbliqua, η Malosorbus florentina, η Asperula baenitzii και η Amelanchier chelmea.

Άλλα σημαντικά είδη είναι τα αγριόσκορδα Allium brussalisii, Allium hymettium και Allium cyrilii, οι κρόκοι Crocus flavus subsp. atticus, Crocus olivieri και Crocus nivalis, η βιόλα του Υμηττού Viola hymettia, η Satureja parnassica subsp. parnassica και το αγριογαρύφαλλο Dianthus serratifolius subsp. serratifolius.

Ενδημικά είδη

Τα πιο ενδιαφέροντα, από επιστημονικής πλευράς, είδη της χλωρίδας της Πάρνηθας είναι η Καμπανούλα της Πάρνηθας (Campanula celsii subsp. parnesia) και η σιληνή της Πάρνηθας (Silene oligantha subsp. parnesia), τα δύο ενδημικά taxa του βουνού (πρόκειται για υποείδη).

Φυτά των κορυφών

Οι κορυφές της Πάρνηθας φτάνουν σε υψόμετρα πολύ χαμηλότερα των ψηλών κορυφών των μεγάλων βουνών της χώρας, στα οποία τυπικά εμφανίζεται μια περισσότερο ή λιγότερο εκτεταμένη υποαλπική ή αλπική ζώνη. Ωστόσο, στις κορυφές της Πάρνηθας, το βραχώδες υπόστρωμα και η υποχώρηση του δάσους, έχουν αφήσει ένα τοπίο που μοιάζει με υποαλπική ζώνη και φιλοξενεί είδη που είναι συγγενικά ή και ταυτίζονται με τα είδη των μεγάλων βουνών.

Δυστυχώς, οι περισσότερες κορυφές έχουν καταληφθεί από στρατιωτικές και ραδιοτηλεοπτικές εγκαταστάσεις και μεγάλο μέρος των εκτάσεων αυτών έχει καταστραφεί, ενώ ορισμένα από τα φυτά που φιλοξενούσαν έχουν εξαφανιστεί.

Φυτά στα βράχια και τις σάρες

Αν και για πολλούς από τους κατοίκους του λεκανοπεδίου, το τοπίο της Πάρνηθας είναι συνυφασμένο με τα δάση - και πραγματικά το βουνό φιλοξενεί τα αξιολογότερα ελατοδάση της Αττικής - η Πάρνηθα είναι κυρίως ένα χαρακτηριστικό ασβεστολιθικό βουνό των ελληνικών οροσειρών, κατάσπαρτο από μεγάλους βραχώδεις σχηματισμούς, όπως τα ορθοπλαγιές και φαράγγια, αλλά και τα μικρότερα "παράγωγά" τους, απέραντες πλαγιές σπαρμένες από μικρά και μεγαλύτερα βράχια, σταθερές και ασταθείς σάρες, άνυδρες και υγρές πετροπλαγιές, βυθίσματα και σχίσματα.

Σε όλα αυτά τα τοπία, πάνω στις φαινομενικά άγονες παρειές του ασβεστόλιθου, θα δούμε να προβάλλουν, μέσα από τις αναρίθμητες σχισμές, δεκάδες είδη μικρών συνήθως φυτών, που έχουν ειδικευτεί στην επιβίωση στα ιδιαίτερα αυτά ενδιαιτήματα. Συχνά, τα είδη αυτά είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα από επιστημονικής πλευράς, καθοτι η προστασία που παρέχουν οι θέσεις αυτές, η γεωγραφική απομόνωση των βράχινων σχηματισμών σε σχέση με το επόμενο γειτονικό ορεινό συγκρότημα, η απουσία ανταγωνιστών ή άλλων απειλών όπως η βόσκηση και τέλος οι ιδιαίτερες φυσικοχημικές συνθήκες, παρότρυναν τη δημιουργία ιδιαίτερων εξελικτικών γραμμών, που κατέληξαν σε νέα είδη ή υποείδη.

Έτσι, πάνω στα απέραντα βραχοτόπια της Πάρνηθας θα βρούμε πολλά από τα σπάνια και ελληνικά ενδημικά είδη, όπως τα Campanula celsii ssp. parnesia, Inula verbascifolia ssp. parnassica, Aubrieta deltoidea, Silene oligantha ssp. parnesia, Silene gigantea ssp. hellenica, Sedum laconicum ssp. laconicum, Stachys spruneri, Teucrium flavum, Galium melanantherum, Lomelosia hymettia, Brassica cretica ssp. aegaea, Centaurea attica ssp. attica, Centaurea raphanina ssp. mixta, Jurinea mollis, Onosma frutescens, Onosma kaheirei, Aethionema saxatile ssp. graecum, Malcolmia graeca ssp. hydraea, Leontodon graecus και πολλά άλλα.

Η χλωρίδα της Κυράς

Τα περισσότερα από τα ελληνικά ενδημικά φυτικά είδη της Πάρνηθας είναι βραχόφιλα, με τα πιο πολλά από αυτά να ευδοκιμούν κυρίως στις νότιες κορυφές του βουνού: το μικρό συμπλεγμα των κορυφών γύρω από την Κυρά, τη λεκάνη γύρω από τον Άγιο Γεώργιο στο Κεραμίδι, την κορυφή Κεραμίδι και τις νότιες πλαγιές της κορυφής Αέρας.

Η ιδεώδης πεζοπορική περιήγηση στον κόσμο της σπάνιας χλωρίδας της Πάρνηθας είναι το μονοπάτι της Σκάλας. Η μικρή αυτή διαδρομή, μαζί με μερικούς ελιγμούς στη νότια πλευρά της Κυράς μπορούν να προσφέρουν στον ενήμερο φυσιοδίφη την ευκαιρία μιας συλλογής φωτογραφιών σπάνιων ειδών, που δύσκολα θα τα βρει σε άλλο βουνό. Μια σχετική μελέτη αναφέρει ότι στα βράχια γύρω από την Κυρά - στα οποία περιλαμβάνονται και τα μικρά πρανή του χωματόδρομου που εξυπηρετεί το πυροφυλάκειο - καταγράφηκαν 30 από τα 93 ενδημικά taxa της Πάρνηθας.

Στη σχετική σελίδα μπορείτε να δείτε το χάρτη και την περιγραφή της διαδρομής Τα φυτά της Κυράς, καθώς και έναν πίνακα με τα είδη που θα βρείτε οπωσδήποτε στην πορεία σας, ενώ η ίδια διαδρομή περιλαμβάνεται στην εφαρμογή topoguide.momeece, που σας καθοδηγεί στο πεδίο, προβάλλοντας δεκάδες είδη φυτών ενώ περπατάτε.

Η χλωρίδα της Μόλας

Η Μόλα είναι το τυπικότερο βουνίσιο τοπίο της Πάρνηθας, η τοποθεσία που συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά του ορεινού οικοσυστήματος: μια σειρά πηγές, που συντηρούν μικρά ρέματα, πλούσια εδάφη με ψηλά και καλοσχηματισμένα έλατα, πετροπλαγιές με κέδρα και φρύγανα και καταμεσής ένα μεγάλο λιβάδι, προσαρμοσμένο στις πτυχές μιας ομάδας πολυεπίδεδων δολινών. Μοναδική παραφωνία, η συστάδα των εξωτικών κωνοφόρων στο κέντρο του οροπεδίου - ίσως για να θυμίζει το πως γινόταν παλιότερα αντιληπτό το ορεινό τοπίο υπό το τότε πνεύμα της δασολογίας.

Η χλωρίδα της Μόλας καθρεφτίζει αυτή τη μοναδική σύνθεση βιοτόπων: εδώ θα βρούμε τυπικά είδη των λιβαδιών, όπως οι τουλίπες, είδη του περιθωρίου του δάσους, είδη των πετρολίβαδων και είδη των κορυφών. Ακόμα, όταν λιώσουν τα χιόνια, τα λιβάδια της Μόλας πλημμυρίζουν από τυπικά είδη της ανώτερης ζώνης των βουνών, όπως οι ανοιξιάτικοι κρόκοι και οι σκίλες.

Η χλωρίδα του Λημικού

Η περιοχή του Λημικού αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα πολυπρόσωπου τοπίου της Πάρνηθας: μέσα σε λίγες δεκάδες στρέμματα εναλλάσσονται υγρά λιβάδια, πετροπλαγιές, βραχώνες, λείψανα δρυοδασών, ελατοδάση και συστάδες κέδρων.

Η βλάστηση μαρτυρά τη μακρόχρονη παρουσία μιας σχετικά μεγάλης κτηνοτροφικής μονάδας. Η χλωρίδα, περισσότερο ευέλικτη, περιλαμβάνει κυρίως είδη των αττικών πετρότοπων, όπως η Iris attica, η Gagea peduncularis και το Trifolium uniflorum.

Βαρυμπόπη και Μακρυχώραφο

Η περιοχή ανάμεσα στην Βαρυμπόπη και τους Θρακομακεδόνες είναι ουσιαστικά οι νότιοι πρόποδες της Πάρνηθας, μια περιοχή με ανάμικτα χαρακτηριστικά, από τυπικές φρυγανικές εκτάσεις έως περιφραγμένες συστάδες πεύκων. Το Μακρυχώραφο είναι μια χαρακτηριστική παλιά γεωργική ενότητα, με αρκετή φυσικότητα και μεγάλη γεωμορφολογική ποικιλότητα - δολίνες, ρέματα, πετροπλαγιές, χάσματα κλπ.

Έντονα επηρεασμένες από τον άνθρωπο, οι δύο αυτές περιοχές είναι ωστόσο πολύ πλούσιες χλωριδικά και ταυτόχρονα εύκολα προσπελάσιμες, όλο το χρόνο. Ειδικά την Άνοιξη, θα συναντήσουμε μια μεγάλη ποικιλία ειδών, από ξηροφυτικούς θάμνους, πολλά γεώφυτα και μεγάλο αριθμό ορχιδεών, αλλά και πολλά ανθρωπόφιλα είδη ή είδη που προτιμούν διαταραγμένα εδάφη.

Φυτά στο Κεραμίδι

Το ρέμα του Αγίου Γεωργίου (ή ρέμα Κεραμίδι) είναι ο πιό σημαντικός φυσικός άξονας της νότιας Πάρνηθας. Από τα Μέλια μέχρι την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου ο άξονας της ρεματιάς και η ζώνη άμεσης επιρροής του δημιουργούν έναν φυσικό διάδρομο με μεγάλη ποικιλία βιοτόπων, υψηλό ποσοστό δασοκάλυψης και προστατευμένο από τον καιρό.

Οι ορθοπλαγιές της Κορακοφωλιάς, χαμηλά, και τα λιβάδια του Αγιώργη ψηλότερα, φιλοξενούν πολλά ενδιαφέροντα φυτικά είδη.

Χλωρίδα των πευκοδασών του Τατοΐου

Τα πευκοδάση γύρω από το Τατόι αποτελούνται από πυκνές συστάδες ώριμων και ψηλών δέντρων, όπου ο υπόροφος είναι πολύ φτωχός, λόγω της μόνιμης σκίασης και του παχιού στρώματος από πευκοβελόνες που σχηματίζεται στο έδαφος - οι οποίες δεν αποσυντίθενται λόγω του πολύ ξηρού κλίματος.

Τα είδη που ευδοκιμούν στις συνθήκες αυτές αυτό είναι οι αναρριχητικοί θάμνοι, τα γεώφυτα, όπως κυκλάμινα και τα ορχεοειδή, ενώ η ποικιλότητα αυξάνει στις πολλές υγρές γωνιές και τα ανοίγματα του δάσους.

Αρωματικά φυτά

Η χλωρίδα της Πάρνηθας περιλαμβάνει πολλά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, όπως το τσάι της Πάρνηθας (Sideritis raeseri subsp. attica), η μπελαντόνα Atropa belladonna, το κοινό θυμάρι Thymbra capitata και το θυμάρι της Αττικής Thymus atticus.

Οι Κρόκοι της Πάρνηθας

Η χλωρίδα της Πάρνηθας περιλαμβάνει αρκετά είδη κρόκων, με συνηθέστερους τους Crocus nivalis subsp. atticus, Crocus laevigatus, Crocus flavus subsp. atticus και Crocus cancellatus subsp. mazziaricus. Ο εντυπωσιακός Crocus cartwrightianus που εντοπίζεται σε άλλα, χαμηλότερα, βουνά της Αττικής, δεν έχει καταγραφεί στην ενδοχώρα ή την άμεση περίμετρο του βουνού.

Οι Ίριδες της Πάρνηθας

Η καθεαυτό Πάρνηθα φιλοξενεί τρία είδη Ίριδας, ενώ είναι πιθανόν στις βόρειες και ανατολικές απολήξεις της να εντοπίζονται τρία ακόμα.
Το συνηθέστερο είδος είναι η Ίριδα της Αττικής (Iris attica), μικρόσωμο φυτό, ενδημικό της Ελλάδας και της FYROM που εξαπλώνεται από τα παράλια μέχρι τη βάση του ορεινού δάσους, στην ηπειρωτική Ελλάδα. Όπως υποννοεί το όνομά της, έχει ευρεία κατανομή στην Αττική.
Το έτερο σύνηθες μέλος της ομάδας είναι η Iris tuberosa (μέχρι σχετικά πρόσφατα: Hermodactylus tuberosus), ένα κάπως παράδοξο φυτό με μεσογειακή εξάπλωση.
Τέλος, σε λίγες θέσεις πολύ μικρών πληθυσμών, η Πάρνηθα φιλοξενεί την όμορφη Iris sintenisii, μια διακριτική βραχύσωμη ίριδα των ξηρών, καλά αποστραγγιζόμενων εδαφών.

Σε φρύγανα και πετρότοπους της ΒΑ Αττικής και ενδεχομένως και σε απολήξεις της Πάρνηθας ενδημεί η γαλαζόλευκη Moraea mediterranea (συνώνυμα: Gynandriris monophylla και Iris monophylla), φυτό της Ανατολικής Μεσογείου.
Τέλος, ελκυόμενος από την ομορφιά τους, ο άνθρωπος καλλιέργησε τις άγριες ίριδες από πολύ παλιά, δημιουργώντας μορφές που ήσαν ασυνήθεις ή δεν υπήρχαν καθόλου. Τέτοιες περιπτώσεις είναι η κυανή Iris germanica και η πάλευκη Iris albicans, που αυτοφύονται στην ευρύτερη περιοχή της Πάρνηθας ως δραπέτες καλλωπιστικών αποικιών.

Οι Φριτιλλάριες της Πάρνηθας

Οι παράδοξες και πανέμορφες Φριτιλλάριες έχουν ενδεχομένως ευρεία εξάπλωση αλλά πολύ τοπική παρουσία στα βουνά μας. Στην Πάρνηθα θα βρούμε δυο σπουδαία μέλη του γένους: την Fritillaria graeca, είδος με στενή κατανομή στην Ελλάδα (Στερεά Ελλάδα, Πελοπόννησο, Εύβοια και ορισμένες Κυκλάδες, όπου ωστόσο μπορεί να είναι σχετικά πολυάριθμη κατά τόπους) και την Fritillaria obliqua, σπανιότατο ελληνικό ενδημικό με πολύ περιορισμένους πληθυσμούς σε λίγες θέσεις στα Τουρκοβούνια, την Πάρνηθα, την Πεντέλη (και ενδεχομένως στις προεκτάσεις της Αγριλίκι, Σκάρπα κλπ), στην περιοχή Μαραθώνα και στο ακρωτήρι της Κυνόσουρας.

Οι άγριες Τουλίπες της Πάρνηθας

Στην Πάρνηθα έχουν βρεθεί τέσσερα από τα 15 είδη άγριας τουλίπας που ευδοκιμούν στην Ελλάδα. Η πιο σπάνια είναι η κόκκινη Tulipa hageri, ελληνικό ενδημικό. Παίρνει το όνομά της από το Γερμανό βοτανικό Friedrich Hager, που την εντόπισε πρώτος στο Τατόι. Σήμερα που το Τατόι έχει εξανθρωπιστεί πλήρως, τη βρίσκουμε στα σχετικά υγρά λιβάδια της ΒΑ Πάρνηθας (Λάκκα Τσαούση, Μόλα). Εκτός Πάρνηθας, απαντάται και στην Πελοπόννησο και ενδεχομένως σε άλλες θέσεις της Στερεάς Ελλάδας.

Στις βορινές απολήξεις της Πάρνηθας βρέθηκε από τον Helreich η Tulipa undulatifolia (αρχικά ονομάστηκε boeotica, επειδή βρέθηκε και στη νότια Βοιωτία). Πρόκειται για είδος της Βαλκανικής και της Ανατολίας, με σχετικά ευρεία παρουσία στην Κεντρική Ελλάδα, την Πελοπόννησο, την Εύβοια, τη Λέσβο και τη Χίο, όπου οι τουλίπες λέγονται «λαλάδες». Η παρουσία της στον καθεαυτό χώρο της Πάρνηθας είναι σήμερα αμφίβολη.
Σε επίσης χλοερά λιβάδια, αλλά χαμηλότερα, συναντάμε την - επίσης ενδημική της χώρας μας - Tulipa orphanidea (ονομάστηκε προς τιμήν του έλληνα βοτανικού Θεόδωρου Ορφανίδη). Εκτός Πάρνηθας, ενδημεί σε μερικά βουνά της Πελοποννήσου (Ζήρεια, Χελμός, Ταΰγετος, Πάρνωνας, Χιονοβούνι, Μαίναλο).
Η Tulipa sylvestris subsp. australis (συνήθως αναφέρεται ως Κίτρινη τουλίπα, καθώς είναι το μοναδικό κίτρινο ανάμεσα στα ελληνικά μέλη του γένους) έχει ευρεία εξάπλωση στα Βαλκάνια. Στην Πάρνηθα τη βρίσκουμε σε ηλιόλουστες πετροπλαγιές με μεσημβρινή έκθεση.

Οι ορχιδέες της Πάρνηθας

Για τις πολλές και εντυπωσιακές ορχιδέες της Πάρνηθας, δείτε το σχετικό κεφάλαιο Ορχιδέες της Πάρνηθας

.

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος