Ε.Π. Ολύμπου: Δυτικός Όλυμπος
Εθνικό Πάρκο Ολύμπου
Δυτικός Όλυμπος
Αγροτικά και κτηνοτροφικά τοπία
Εισαγωγή
Η εξερεύνηση της περιοχή θα γίνει πάνω σε μια νοητή γραμμή, που μπορεί να γίνει είτε ως πεζοπορία, είτε ως οδική διαδρομή. Η εκκίνηση είναι στα Καλύβια, από όπου ακολουθούμε αρχικά το ασφαλτόδρομο προς το Ασπρόχωμα και τον αφήουμε για να συνεχίσουμε σε δύσβατο αγροτικό δρόμο προς το λοφώδες σύμπλεγμα Πάδη. Ο δρόμος κερδίζει έντονα ύψος, περνά από έναν ωραίο ώμο και τελικά φτάνει στο διάσελο της Πάδης με τις πλαγιές του Ολύμπου.
Το κτηνοτροφικό βασίλειο των Καλυβιών
Τα Καλύβια είναι η εξέλιξη μιας μεγάλη ομάδας καλυβιών κτηνοτρόφων, που νέμονταν τα βοσκοτόπια από τους πρόποδες μέχρι τα αλπικά λιβάδια του Ολύμπου. Ο οικισμός σήμερα είναι αρκετά συνεκτικός, αλλά η δομή του μαρτυρά ότι πρόκειται για νεότερη εποίκηση, γύρω από ένα σχεδιασμένο κέντρο.
Γύρω και κυρίως κατάντι του χωριού, απλώνεται ένα μωσαϊκό από λόφους, κοιλαδίτσες, ρεματιές, συστάδες με αραιές βελανιδιές, πυκνές ακακίες, πλαγιές με αγριοκορομηλιές, χέρσα με αγκάθια και θαμνάκια. Η φαινομενικά απεριόριστη αυτή περιοχή εκτείνεται από τη βάση του βουνού μέχρι την επαρχιακή οδό Ελασσόνας-Κατερίνης, η οποία ουσιαστικά θέτει το όριο ανάμεσα στα μικτά αγροδασικά από τα καθαρά γεωργικά τοπία της ενδοχώρας της αρχαίας Περραιβίας.
Το αγροδασικό τοπίο στα κατάντη των Καλυβιών
Πατήστε για μεγέθυνση
Το αγροδασικό τοπίο στα κατάντη των Καλυβιών
Τα Καλύβια είναι καθαρά κτηνοτροφικό χωριό, με κύριο αντικείμενο την παραγωγή των βασικών κτηνοτροφικών προϊόντων. Η μεταποίηση της πρωτογενούς παραγωγής είναι απούσα: οι κτηνοτρόφοι πωλούν το γάλα και το κρέας σε εμπόρους και συγκομίζουν ένα αρκετά ικανοποιητικό αποτέλεσμα (οι τιμές κυμαίνονται, αλλά πολύ συχνά οι συγκυρίες τις ωθούν προς τα πάνω), αθροίζοντας τις ικανοποιητικές τιμές πώλησης, τις σταθερές επιδοτήσεις και τις σποραδικές αποζημιώσεις. Παρόλο που το σύνολο των κοπαδιών είναι σταυλισμένα ολοχρονίς, άρα εκτρέφονται με ζωοτροφές, η εμπλοκή των ντόπιων με τη γεωργία, ακόμα και με την καλλιέργεια κτηνοτροφικών φυτών, είναι ελάχιστη: η παραγωγή ζωωτροφών έχει ανατεθεί στα πιο πεδινά χωριά.
Στην άνω περίμετρο του χωριού διακρίνονται ακόμα λίγα ερείπια από τα παλιά πετρόχτιστα καλύβια που έδωσαν στο χωριό το νεότερο όνομά του.
Οι κτηνοτροφικές μονάδες των Καλυβιών είναι παρατεταγμένες σε τέσσερις ισοϋψείς ομάδες πάνω από το χωριό, οι πρώτες στην περίμετρο του οικισμού, μια δεύτερη ομάδα γύρω από τις τεχνητές λίμνες, η τρίτη στου Καραγκούνη και η τέταρτη στη Μεγαλάκκα. Η κατάντη ζώνη, όπου άλλοτε ασκείτο η γεωργία, είναι όλη πλέον ελεύθερη χρήσης και σταδιακά επιστρέφει σε μια πιο άγρια κατάσταση, ενώ τα υποαλπικά λιβάδια έχουν παραχωρηθεί σε «ελεύθερα» κοπάδια από μοσχάρια και άλογα: τα μοσχάρια προορίζονται για κρεατοπαραγωγή και τα άλογα προσφέρουν άμεσο εισόδημα, καθότι επιδοτούνται ως προστατευόμενη ελληνική ράτσα.
Ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία των αστικών πυρήνων του απέραντου αυτού αγροτικού τοπίου είναι τα μικρά κοπάδια Κάργιες που κινούνται γύρω από τις αυλές, τις πλατείες και τα πάρκα της Καλλιθέας.
Γύρω από το Πύθιο
Το Πύθιο έχει ένα πιο μικτό αγροτικό προφίλ από τα Καλύβια και η ένταση της κτηνοτροφικής δραστηριότητας στα προβούνια και τις πλαγιές του Ολύμπου είναι μικρότερη και περιορίζεται σε λίγες κτηνοτροφικές μονάδες στην περίμετρο του οικισμού, καθώς και σε 2-3 ολιγομελή κοπάδια βοοειδών και λίγα κοπάδια γιδοπροβάτων, που όλα κινούνται στη ζώνη του πουρναριού. Η ένταση της ανθρώπινης παρουσίας και δραστηριότητας είναι προσανατολισμένη προς τον κάμπο, όπου συναντάμε μεγάλο εύρος καλλιεργειών, από οπωρώνες μέχρι καπνά.
Το ψηλότερο σημείο στο Καστρί, όπου το τριγωνομετρικό κολωνάκι περιβάλλεται από λείψανα που πιθανόν ανήκουν στο κεντρικό πύργο-παρατηρητήριο του οχυρού
Οι θέσεις του σημερινού χωριού και του οχυρωμένου λόφου του αρχαίου Πυθίου περιβάλλουν τον άξονα της συντομότερης όδευσης ανάμεσα στον κάμπο και τα Περραιβικο-Πιερικά σύνορα. Πριν το Βυζάντιο, η διάβαση αυτή φυλασσόταν από την αρχαία εγκατάσταση και μετά από ένα μεγάλο οχυρό στην κορυφή του λόφου Καστρί. Από το Καστρί δεν μένουν παρά λείψανα του χαμηλού τείχους και κάποιες αδιόρατες διαμορφώσεις, ωστόσο στη νότια παρειά του λόφου, σε ένα αξιοσημείωτο ασβεστολιθικό συγκρότημα, κατάστικτο από τρύπες και σπηλαιώδεις σχηματισμούς, διατηρούνται εμφανέστερες κατασκευές που λέγονται Ασκηταριά και θεωρούνται θέσεις όπου είχαν εγκατασταθεί, πιθανότατα κατά την περίοδο λειτουργίας του βυζαντινού οχυρού, μοναχοί. Σήμερα τα βράχια φιλοξενούν τους προαιώνιους «ασκητές» της περιοχής, τα αρπακτικά πουλιά - βραχοκιρκίνεζα, κουκουβάγιες και άλλα.
Το βράχινο μέτωπο των ασκηταριών του Πυθίου
Γύρω από το Καστρί και με βορινό όριο τη χαράδρα της Σταλαγματιάς, απλώνεται ένα λοφώδες αλλά δυσνόητο πεδίο, που σήμερα προσπελαύνεται από ένα πλέγμα δύσβατων χωματόδρομων. Ο κύριος άξονας περνά από την Πάδη και συνδέεται με τα Καλύβια, ενώ ένας κλάδος ενώνεται με το δρόμο Καλύβια-Λάκκα Χριστάκη, ένας ακόμα κλάδος εξυπηρετεί την παλιά γεωργική ενότητα από την Αγία Τριάδα μέχρι το Καστρί και τα Βρυσάκια· τέλος, ένα «τυφλό» παρακλάδι οδηγεί στο παλιό βοσκοτόπι Σκοτωμένη.
Το εικονοστάσι και το διάσελο της Πάδης
Πατήστε για μεγέθυνση
Το εικονοστάσι και το διάσελο της Πάδης
Κομβικό στοιχείο του μεγάλου αυτού αγροτικού τοπίου είναι το λιβάδι της Πάδης, που καταλαμβάνει το ομαλό διάσελο ανάμεσα στον ομαλό όγκο Πάδη και τη βάση του Ολύμπου. Παλιός γεωργικός χώρος, το διάσελο είναι σήμερα ένα μεγάλο βοσκολίβαδο, όπου κυκλοφορούν λίγες αγελάδες και μερικά ελεύθερα άλογα. Διάσπαρτοι λιθοσωροί μαρτυρούν ότι εδώ υπήρχαν πρόχειρες εγκαταστάσεις: σήμερα υπάρχει μόνο ένα εικονοστάσι, που αν και νεότερο είναι χτισμένο με πέτρα.
Η Αγία Τριάδα Πυθίου
Η περιοχή αυτή έχει αρκετά πηγαία νερά. Κάτω από τα Ασκηταριά βρίσκεται η κραταιά πηγή που υδρεύει το χωριό, ενώ πριν το διάσελο, δίπλα στο παλιό, μονόχωρο ξωκλήσι της Αγίας Τριάδας, τρέχει ακόμα μια μικρότερη πηγή. Μια ακόμα ομάδα αναβλύσεων, τα Βρυσάκια, που σήμερα έχουν στερέψει, υπήρξαν η κύρια πηγή υδροδότησης του οχυρού στο Καστρί. Πηγές, κάστρο και ξωκλήσι υπήρξαν πολικά συστατικά μιας πολύβουης ενότητας, ένα είδος αγροτικού δορυφόρου του Πυθίου.
Η πηγή της Αγίας Τριάδας δίνει ζωή σε μια συστάδα λεύκες, φλαμουριές και ιτιές, μόλις μια δεκάδα ψηλών δέντρων, που όμως αποτελούν το καταφύγιο όλων των πουλιών της περιοχής, τα οποάι καταφθάνουν για να λουστούν και να πιούν νερό. Ανάμεσα στα πουλιά που στηρίζονται στο συνδυασμό πηγή-συστάδα, θα δούμε ένα ζευγάρι Ξεφτέρια, ένα ζευγάρι Βραχοκιρκίνεζα, μια οικογένεια Πράσινους δρυοκολάπτες και αναρίθμητα στρουθιόμορφα, ιδίως στο τέλος του καλοκαιριού και πριν την αναχώρηση των μεταναστευτικών, οπόταν οι φτερωτές δημογραφίες της περιοχής βρίσκονται στο ζενίθ τους.
Κοκκινοπλίτες, οι ήφαιστοι του Ολύμπου
Ο Κοκκινοπηλός (οι ντόπιοι το προφέρουν «Κοκκινοπλός») είναι ένα χωριό με πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: κατ΄αρχάς είναι κτισμένο όχι μόνο ψηλότερα από τους γειτονικούς οικισμούς, αλλά και κυριολεκτικά στη βάση του βουνού, στα πόδια του Κίτρου. Από την υψηλή θέση του, ο Κοκκινοπηλός αγναντεύει - άλλοτε ήλεγχε - το διάσελο ανάμεσα στη Βουλγάρα και τα Πιέρια, από όπου περνούσε και περνά ακόμα η μοναδική σύνδεση της Πιερίας με την Περραιβική Θεσσαλία. Η θέση αυτή, στη βορινή βάση του Κίτρου έχει μειωμένο ηλιασμό: το Καλοκαίρι, ο ήλιος φτάνει στο χωριό αργά το πρωί, το Χειμώνα προς το μεσημέρι.
Ο Κοκκινοπηλός στη βάση του Κίτρου και στην έξοδο της χαράδρας της Σταλαγματιάς
Πατήστε για μεγέθυνση
Ο Κοκκινοπηλός στη βάση του Κίτρου και στην έξοδο της χαράδρας της Σταλαγματιάς
Τα σπίτια διατάσσονται γραμμικά πάνω στη γραμμή μιας σειράς αξιόλογων πηγών που τροφοδοτούν μνημειακές κρήνες - όλα τα άλλα χωριά υδρεύονταν από απομακρυσμένες πηγές και σήμερα από γεωτρήσεις. Στην έκταση του χωριού περιλαμβάνονται σημαντικές εκτάσεις δάσους κωνοφόρων, ένας πόρος μεγάλης σημασίας που ήλξε το δυναμικό του οικισμού στην υλοτομία και την εμπορία ξύλου.
Η πιο καλοδιατηρημένη «ασβεσταριά» στον Κοκκινοπηλό
Τέλος, αλλά καθόλου τελευταίο αξιολογητικά, ο Κοκκινοπηλός, αξιοποιώντας την άφθονη ξυλεία των μαυρόπευκων, το προσιτό νερό και τον πλακώδη ασβεστόλιθο της θέσης, στράφηκε στην παραγωγή ασβέστη, κατασκευάζοντας μια δεκάδα ασβεστοκάμινα, που λειτούργησαν ως πραγματικές βιοτεχνικές μονάδες. Συγκριτικά, τα άλλα χωριά της δυτικής πλευράς δεν έχουν κοντινά νερά και ασβεστόλιθο και τα πουρναροδάση έχουν πολύ δυσχερέστερη απόληψη. Η ενασχόληση με τις «ασβεσταριές» άνοιξε στους Κοκκινοπλίτες το δρόμο προς την οργανωμένη μεταποίηση και εμπορία, δραστηριότητες που ταιριάζουν απόλυτα με την οικογενειακή συνοχή και διαχειριστική ευχέρεια της βλάχικης ράτσας.
Έρευνα, κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος
topoguide.momeece
Εθνικό Πάρκο Ολύμπου
Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide.momeece. Ο Όλυμπος περιλαμβάνεται στην ομάδα της Βόρειας Ελλάδας. Αποκτήστε τον οδηγό Όλυμπος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.
Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Αποκτήστε τον οδηγό του Ολύμπου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα της Βόρειας Ελλάδας.
Η εφαρμογή παρέχει ενεργητική πλοήγηση κατά μήκος της διαδρομής, καθώς και έναν πλούσιο οδηγό στη γεωγραφία, τη φύση και τον πολιτισμό της περιοχής του Ολύμπου.
Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού που περιέχεται στην εφαρμογή.
