Ε.Π. Ολύμπου: Οικολογία και κλιματική αλλαγή

Εθνικό Πάρκο Ολύμπου

Οικολογία και κλιματική αλλαγή

Όλυμπος, το άσβηστο φως

Ο Όλυμπος, το ψηλότερο και πλέον εμβληματικό στοιχείο της φυσικής, ιστορικής και μυθολογικής γεωγραφίας της Ελλάδας, υψώνεται στα 2918 μέτρα, ανάμεσα στην Θεσσαλία και τη Μακεδονία, τα Τέμπη και την Πιερία, τον κάμπο της Ελασσόνας και την πιερική ακτή. Βουνό με δραματική τοπογραφία, σμιλεύτηκε από την τεκτονική, την καρστική διάλυση και τους παγετώνες. Πραγματικό βράχινο φρούριο, έκρυψε μέσα στις απροσπέλαστες κοιλάδες του όλα τα ευάλωτα πλάσματα της φύσης της ΝΑ Ευρώπης - φυτά, πουλιά και θηλαστικά. Όντας το μόνο βουνό της νότιας Βαλκανικής που έχει εκτεταμένη περιοχή στη ζώνη πάνω από τα 2500 μέτρα, έγινε το σπίτι όλων των ειδών μεγάλου υψομέτρου που περιπλανήθηκαν στα ανατολικά και νότια των Άλπεων. Υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα φυσικά καταφύγια της Βαλκανικής κατά τις κλιματικές δοκιμασίες της ηπείρου και φιλοξένησε μεγάλο αριθμό υποχωρούντων ειδών φυτών και ζώων, τα περισσότερα από τα οποία ενδημούν και σήμερα στις χαράδρες και τις κορυφές του. Έτσι, ως πολυπρόσωπο τοπίο, αλπικό πεδίο και καταφύγιο ειδών, συγκεντρώνει σήμερα την πλουσιώτερη χλωρίδα της Ελλάδας, και δεκάδες είδη με πολύ μικρούς πληθυσμούς, κρυμένα σε φαράγγια και ορθοπλαγιές. Φιλοξενεί όλα τα σπάνια θηλαστικά - έναν ακμαίο πληθυσμό Αγριόγιδων, κραταιές κοινότητες Λύκων, Αρκούδες, Χιονοπόντικες - και πουλιά μας - Χρυσαετό, Χιονόστρουθο, Χιονάδα, Αιγωλιό, Δασόκοτα -, καθώς και το μόνο αξιόλογο δάσος Ρόμπολων.

Ε.Π. Ολύμπου: Οικολογία και κλιματική αλλαγή
Τα πρώτα χιόνια στο Στεφάνι
(πατήστε για μεγέθυνση).

Αυτή η πολύτιμη φυσική κληρονομιά, στεφανωμένη από τη μοναδική τοπιολογική σύνθεση των οξύληκτων κορυφών του, έγινε, ήδη από την αυγή του χρόνου, το σύμβολο του ιδεώδους, του απρόσιτου, του θείου. Το όνομά του ηχεί στη γλώσσα των πρώτων ανθρώπων, για να θυμίζει το φώς και την ελπίδα που έδωσε αυτός ο ακατάβλητος βράχος στο ον που μόλις σηκώθηκε στα δυο πόδια του - αυτός ο βράχος, αυτό το φώς, λάμπει ακόμα, άσβηστο, σταθερό, σαν φάρος πάνω σε νησί.

Όμως το «νησί» μας βρίσκεται σήμερα μέσα σε μια μεγάλη τρικυμία, μια παγκόσμια αναταραχή, που δεν ξέρουμε αν του είναι ήδη γνώριμη και αδιάφορη, αν τον ταρακουνά ή όχι. Άλλα βουνά, όπως οι Άλπεις, τα Καρπάθια, τα Ιμαλάϊα, λυγίζουν κάτω από τις αλλαγές, αναδιπλώνονται και παραμορφώνονται. Ο «δικός μας» Όλυμπος, ο παγκόσμιος Όλυμπος, τι κάνει ;

Εισαγωγή

Ο όρος «κλιματική αλλαγή» αφορά στην μακροπρόθεσμη μεταβολή των κανονικών καιρικών συνθηκών και την αύξηση της θερμοκρασίας στον πλανήτη.

Ως κύρια αιτία της παρατεταμένης και σταθερής αυτής τάσης του κλίματος θεωρείται η διαρκώς αυξανόμενη ποσόστωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, ένα αέριο που δημιουργείται από την καύση των ορυκτών καυσίμων (πετρέλαιο, κάρβουνο, φυσικό αέριο). Παράλληλα, εξελίξεις όπως η μείωση της παγκόσμιας δασοκάλυψης, η εντατικοποίηση της γεωργίας, η παραγωγή ολοένα μεγαλύτερων όγκων απορριμμάτων κάθε είδους εντείνουν το φαινόμενο.

Ε.Π. Ολύμπου: Οικολογία και κλιματική αλλαγή
Πολύ συχνότερα από παλιά, το χιόνι στην αλπική ζώνη του Ολύμπου είναι λιγοστό και διαρκεί λιγότερο
(πατήστε για μεγέθυνση).

Η άνοδος της θερμοκρασίας προκαλεί μια σειρά από φαινόμενα, με σαφέστερα την τήξη των αιώνιων πάγων (ορεινοί παγετώνες, παγετώδες κάλυμα των πόλων), την αυξανόμενη συχνότητα κλιματικών επεισοδίων (καταιγίδες, τυφώνες, καύσωνες, παρατεταμένη ανομβρία κλπ) και την αύξηση της συχνότητας και της έντασης των φυσικών καταστροφών (πλημμύρες, κατολισθήσεις, εγκατακρημνήσεις, υπερχειλήσεις κλπ).

Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζουμε την οικολογική θέση και το ρόλο των σημαντικότερων οργανισμών του οικοσυστήματος του Ολύμπου και εξετάζουμε τις επιπτώσεις στη δημογραφία και την κατανομή τους από τις αναμενόμενες αλλαγές στο κλίμα. Στην τελική αποτίμηση των εξέλιξεων αυτών λαμβάνεται υπόψη, όσο αυτό είναι εφικτό, η επικείμενη αύξηση στην επισκεψιμότητα, λόγω της έλξης που θα ασκήσει σε ένα ολοένα ευρύτερο κοινό η δημοσιότητα που θα αποκτήσει ο Όλυμπος λόγω της ένταξης στον κατάλογο της UNESCO και των συνεπαγόμενων έργων υποδοχής που θα δημιουργηθούν.

Επίδραση της κλιματικής αλλαγής στο ορεινό περιβάλλον

Οι επιπτώσεις της ανόδου της παγκόσμιας θερμοκρασίας και η μείωση ή αστάθεια του κλίματος επηρεάζει ολόκληρο τον πλανήτη, χωρίς καμία εξαίρεση, είναι ωστόσο πολύ πιο έντονες σε ορισμένα περιβάλλοντα και τοπία ιδιαίτερης ευαισθησίας, όπως οι παράκτιες ζώνες, που ήδη γνωρίζουν τις συνέπειες της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και τη βιαιότητα των τσουνάμι, οι πόλοι, που έχουν δει την συμπαγή επιφάνεια του παγοκαλύματος να μετατρέπεται σε διασπασμένα παγόβουνα, η τούνδρα, όπου η τήξη του permafrost απελευθερώνει επιπλέον ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, η σαβάνα, όπου η ανομβρία προκαλεί άλυτα προβλήματα λειψευδρίας, και τα μεγάλα βουνά, όπου η συρρίκνωση των παγετώνων και το ξεπάγωμα του εδάφους ευθύνεται για αλυσιδωτές κοινωνικο-οικονομικές και τεχνικές αστοχίες.

Η επίδραση της αύξησης της θερμοκρασίας και της κλιματικής αστάθειας είναι ιδιαίτερα έντονη στο ορεινό περιβάλλον, που ήδη βρίσκεται κάτω από την πίεση πολλαπλών βιοκλιματικών αντιξοοτήτων. Αναλυτικά, οι αλλαγές σε κάθε έναν από τους «ορόφους» του ορεινού τοπίου αναμένονται ως εξής:

Ε.Π. Ολύμπου: Οικολογία και κλιματική αλλαγή
Δάσος Κεφαληνιακής ελάτης (Ε.Δ. Παρνασσού) με μεγάλο ποσοστό ξερών δέντρων
(πατήστε για μεγέθυνση).

Το ορεινό δάσος έχει να αντιμετωπίσει το συνδυασμό αυξημένων μέσων ετήσιων θερμοκρασιών και μιας διαταραγμένης κατανομής των βροχοπτώσεων, μια κατάσταση που έχει ήδη πλήξει τα δάση κωνοφόρων στα νότια βουνά της χώρας, όπου μεγάλο και διαρκώς αυξανόμενος αριθμός ελάτων ξεραίνονται και πεθαίνουν. Τα πληγέντα δάση βρίσκονταν ήδη σε οριακές εδαφικές συνθήκες, η κλιματική κανονικότητα ωστόσο επέτρεπε την επιβίωση και αναγέννησή τους, ακόμα και κάτω από τις επιθέσεις των ασθενειών, μυκήτων, παρασίτων και εντόμων. Εξασθενημένα από τις κλιματικές πιέσεις, πάνω σε ένα σκελετικό ασβεστολιθικό έδαφος ξεπλυμένο από τις καταιγίδες, αρκεί μια πυρκαγιά, που θα ενισχυθεί από τα εκατοντάδες ξερά δέντρα και θα διαδοθεί ταχύτερα και ευρύτερα, για να καταστρέψει μια πλαγιά ή ένα δάσος. Αμέσως μετά, η διάβρωση και η απόπλυση του εδαφικού στρώματος, μαζί με τις κατολισθήσεις, θα ολοκληρώσουν το ανεπίστρεπτο της κατάστασης.

Ε.Π. Ολύμπου: Οικολογία και κλιματική αλλαγή
Αρχή Φθινοπώρου στο οροπέδιο Καλάνια (Ε.Δ. Παρνασσού), με το σύνολο του ποολίβαδου ήδη εντελώς ξερό
(πατήστε για μεγέθυνση).

Σε όλες τις υψομετρικές ζώνες, οι λιβαδικές πόες υπόκειται και αυτές την επικάλυψη των εποχών και επιταχύνουν την ανάπτυξή τους κατά του πρώιμους ανοιξιάτικους μήνες, για να βρεθούν εκτεθειμένες στη θερινή ανομβρία: πολύ συχνότερα από παλιά, τα λιβάδια των μέσων υψομέτρων είναι ήδη κατακίτρινα τον Αύγουστο και κάτω από το ποδοπάτημα από τα κοπάδια των κτηνοτροφικών ζώων, έτοιμα να παραδωθούν στην διάβρωση και τον άνεμο . Το γεγονός ότι τα κοπάδια παραμένουν στα ορεινά λιβάδια, όπου μπορούν να συντηρηθούν με τη βοήθεια των ζωωτροφών επιδεινώνει, αντί να ανακουφίζει, την κατάσταση: τα ζώα επιμένουν στην όποια δυνατότητα βόσκησης και καταστρέφουν τα εδάφη και τη βλάστηση.

Μεταβολές στη δασοκάλυψη του Ολύμπου

Αν και οι παράμετροι και διαδικασίες που περιγράφηκαν πιο πάνω έχουν γενική εφαρμογή, πρέπει να προσέξουμε ότι η μεταβολή των γεωμετρικών και υψομετρικών μεγεθών της βλάστησης στην ορεινή Ελλάδα ελέγχθηκε από πολλαπλούς παράγοντες, ενδεχομένως κλιματικούς, αλλά βασικά από την επίδραση της βόσκησης - για την ακρίβεια: την ένταση ή την απουσία της.

Η επίδραση της βόσκησης στο ορεινό οικοσύστημα είναι δύσκολο να μελετηθεί και να μοντελοποιηθεί, επειδή είναι μια δραστηριότητα με μεγάλο βαθμό στοχαστικών παραμέτρων. Επίσης, αν και υπήρξε σημαντικός παραγωγικός κλάδος σε όλη την ορεινή Ελλάδα, θεωρείτο ανέκαθεν αναχρονιστική και χαοτική δομικά και ουδέποτε μπήκε κάτω από μια οργανωμένη καταγραφική ή ποσοτική προσέγγιση. Έτσι, ο αριθμός των ζώων που έβοσκαν, η διάρκεια της παραμονής στο ορεινό λιβάδι, οι διατροφικές προτιμήσεις ή πρακτικές, είναι γνωστά μόνο σε επίπεδο εκτιμήσεων.

Η υψομετρική επέκταση του δάσους στα ανατολικά, όπου το καθεστώς του Εθνικού Δρυμού υλοποιήθηκε με περισσότερη αυστηρότητα - μάλιστα το όριο του πυρήνα επισημάνθηκε με συρματοπλέγματα - υπήρξε σημαντική, αφορά όμως κυρίως - και σε ορισμένες ζώνες αποκλειστικά - το Ρόμπολο, ένα ψυχρόβιο κωνοφόρο, η παρουσία του οποίου απειλήθηκε κυρίως από την υλοτομία και λιγότερο από τη βόσκηση. Η διαφοροποίηση της κάλυψης είναι πιο θεαματική στα δυτικά και τα νότια, αλλά η εξέλιξη αυτή πρέπει να αποδοθεί κυρίως στη μεγάλη αλλαγή κατά τα τελευταία 30-40 χρόνια στο πρότυπο κτηνοτροφίας στα χωριά των Νεζερών και της Περραιβίας (κυρίως Καρυά, Συκαμνιά, Κρυόβρυση, Καλύβια, Πύθιο και Κοκκινοπηλός), όπου οι κτηνοτρόφοι πέρασαν από κοπάδια γιδοπροβάτων σε σχεδόν πλήρη στροφή στα βοοειδή. Οι αλλαγές είναι πολύ ηπιότερες στα βόρεια, όπου η κτηνοτροφία εμποδιζόταν από το δραματικό ανάγλυφο - μάλιστα σε ορισμένους τομείς το δάσος είναι σήμερα χαμηλότερα.

Η βλάστηση

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Ρόμπολο

Το Ρόμπολο είναι ένα πολύ ιδιαίτερο πεύκο: ευδοκιμεί μόνο στην ανώτερη υψομετρική ζώνη των βαλκανικών βουνών και σε λίγες ανάλογες θέσεις της νότιας Ιταλίας, όπου καταφέρνει να αναπτύσσεται και να αναπαράγεται σε εξαιρετικά σκληρές κλιματικές συνθήκες και βραχώδη εδάφη. Στην Ελλάδα το βρίσκουμε κυρίως στον Όλυμπο, τη Βόρεια Πίνδο και λίγες ακόμα θέσεις, σε υψόμετρα από 1700 έως 2500 μ.

Θεωρητικά, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας θα «έσπρωχνε» το Ρόμπολο να κερδίσει λίγες εκατοντάδες μέτρα ακόμα Ωστόσο σε πολλά βουνά βρίσκεται ήδη κατάκορφα, οπότε δεν μπορεί να ανέβει ψηλότερα, ενώ σε άλλες περιοχές ο διαθέσιμος χώρος προσβάλλεται από ισχυρούς ανέμους και κεραυνούς. Στον Εθνικό Πάρκο Ολύμπου, το Ρόμπολο απαλλάχθηκε από τις απώλειες της υλοτομίας και το βάρος της βόσκησης και έχει ήδη προωθηθεί πολύ ψηλά, οπότε θα επιδείξει μια πολύ πιο περιορισμένη επέκταση, σε σχέση με το Μαυρόπευκο.

Ως μακρόβιο είδος - μερικά άτομα έχουν ήδη ζήσει πάνω από 1000 χρόνια - αποτελεί το μάρτυρα κλιματικών φαινομένων που συνέβησαν πολλούς αιώνες πριν. Οι δενδροχρονολογήσεις γίνονται με αναλύσεις των αυξητικών δακτυλίων ή τη μέτρηση σταθερών ισοτόπων. Μέσω των δενδροχρονολογήσεων, ξέρουμε ότι χρονιές με μειωμένη ετήσια αύξηση του Ρόμπολου λόγω των ξηρών καλοκαιριών είναι ένα φαινόμενο που έχει επαναληφθεί πολλές φορές στο παρελθόν.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η Οστρυά

Η Οστρυά (ή Μελίγαυρος, Ostrya carpinifolia) είναι δέντρο των σκιερών ζωνών του δάσους, με μορφολογία παρόμοια με του Γαύρου (Carpinus sp.), από τον οποίο δανείζεται το όνομα του είδους (carpinifolia = με φύλλα σαν του γαύρου). Έχει πυκνό φύλλωμα με ωοειδή φύλλα και φτάνει σε ύψος τα 15 μ. Τα υποκίτρινα άνθη σχηματίζουν ίουλους, με τα θηλυκά να ανθίζουν την Άνοιξη και τα αρσενικά πολύ αργότερα, έτσι ώστε το δέντρο μοιάζει να έχει μια παρατεταμένη άνθιση.

Όπως και άλλα φυλλοβόλα, η Οστρυά μετέχει έντονα στην οικολογία του δάσους, προσφέροντας χώρο φωλεοποίησης στην πυκνή φυλλωσιά της, περιοχή κυνηγιού για τα εντομοφάγα - το δέντρο προσελκύει ιδιαίτερα πολλά έντομα - και τέλος, έναν κορμό με πολλές σχισμές και τρύπες, που λειτουργεί ως πεδίο καταφυγής και αποθήκευσης για ορισμένα είδη πουλιών - οι Πευκοδρυοκολάπτες σφηνώνουν τα κουκουνάρια του Μαυρόπευκου στις σχισμές του φλοιού της, για να τα πελεκήσουν και να αποσπάσουν τον κουκουναρόσπορο.

Το Σεπτέμβρη, οι ίουλοι των ανθέων μετατρέπονται σε κρεμάμενες ταξικαρπίες: κάθε θηκούλα της δομής κρύβει ανάμεσα στις σκληρές μεμβράνες της ένα μικρό αλλά θρεπτικό «φουντουκάκι», πολύτιμη πηγή τροφής για τα πουλιά. Στον Ενιπέα, ο κυριότερος «πελάτης» της Οστρυάς είναι ο Κοκκοθραύστης (Coccothraustes coccothraustes), ένα από τα λίγα πουλιά που έχει το κατάλληλο ράμφος για να τσακίσει το κέλυφος και να αποσπάσει το σπόρο. Ο Κοκκοθραύστης συνεχίζει την συγκομιδή μέχρι την αρχή του χειμώνα, όταν πλέον το χιόνι κάνει την εύρεση τροφής στο έδαφος αρκετά δύσκολη. Στη διάρκεια αυτών των επιδρομών, τα πουλιά αφήνουν άθελά τους δεκάδες σπέρματα να παρασυρθούν, συχνά ακόμα τυλιγμένα στα κελύφη τους, από τον άνεμο και να πέσουν μακρύτερα: είναι ο κύριος τρόπος διάδοσης του δέντρου, ανάγοντας τη σχέση Κοκκοθραύστη-Οστρυάς σε μια λειτουργία αμοιβαίου ωφέλους.

Η χλωρίδα

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Pinguicula crystallina

Η Pinguicula crystallina subsp. hirtiflora (όπως και η Pinguicula balcanica που ωστόσο δεν φύεται στον Όλυμπο), είναι οι δυο εκπρόσωποι του γένους Pinguicula στην Ελλάδα. Πρόκειται για παθητικά σαρκοφάγα φυτά που ζουν σε υγρές τοποθεσίες, οι οποίες προσελκύουν έντομα που παγιδεύονται στα κολλώδη φύλλα τους και το φυτό απομυζά αργά το σώμα τους, απορροφώντας πολύτιμες θρεπτικές ουσίες.
Οι πινγκουίκουλες έχουν ένα επιπόλαιο ριζικό σύστημα, που απλά συγκρατεί το φυτό στο βράχο: ουσιαστικά πρόκειται για επίφυτα που ζουν από τα ιχνοστοιχεία του νερού και τα έντομα που προσελκύει το υγρό στοιχείο. Τα φύλλα της, απαραίτητα για την επιβίωση της, διατηρούνται φωτεινά πράσινα όλο το χρόνο και δεν μπαίνουν σε χειμερινή ανάπαυλα (κλείνοντας τα στόματά τους και μειώνοντας τη διαπνοή, όπως σχεδόν όλα τα άλλα μικρά φυτά).

Από τα πιο πάνω είναι προφανές ότι η Pinguicula crystallina έχει έντονη και ιδιαίτερη εξάρτηση από το ρέον νερό και το χρειάζεται σε ετήσια βάση. Συνεπώς, η μείωση της παροχής των ρυακιών και καταρρακτών ή του πλάτους της υγρής ζώνης, όπου κυρίως ζει το φυτό ή η παρατεταμένη κυκλοφορία θερμών αερίων μαζών, που μπορούν να ξηράνουν τις κολλώδεις ουσίες των φύλλων, οδηγεί στην συρρίκνωση και εξαφάνιση των επιμέρους αποικιών. Είναι από τα φυτά που απειλούνται έντονα από τη μείωση των κρημνισμάτων.

Τα θηλαστικά

Πλήρης κατάλογος των θηλαστικών του Ολύμπου παρουσιάζεται στη σελίδα Τα θηλαστικά του Ε.Π. Ολύμπου.

Ανάμεσα στα πειράματα της για τη δημιουργία οργανισμών μεγάλης ευελιξίας και προσαρμοστικότητας σε ποικίλα και ασταθή περιβάλλοντα, εναλλασσόμενες πηγές τροφής, τα πιο πετυχημένα στη Βαλκανική είναι αναμφίβολα η Αλεπού και το Αγριογούρουνο.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο κακός Λύκος ... ξαναγύρισε

Η μεταβολή της παραδοσιακής εκτατικής κτηνοτροφίας προς τη σύγχρονη σταυλισμένη μορφή της σε μόνιμες δομές κοντά στα χωριά και τις υποδομές, κάλεσε πίσω το Λύκο (Canis lupus) από τις ορεινές εξορίες, προσφέροντάς του τον άδειο πλέον ημιορεινό χώρο. Τώρα ο Λύκος κινείται σε ένα πολύ πλούσιο σε φυσικούς πόρους και τροφικές ευκαιρίες τοπίο, ανάμεσα σε κοπάδια που δεν έχουν σταυλιστεί ακόμα ή μόνιμα και παραμένουν στο αβέβαιο καθεστώς της ελεύθερης βοσκής (κυρίως αφύλακτα μοσχάρια και άλογα, αλλά και πρόβατα), ανάμεσα επίσης σε παλιούς και νεότερους σκουπιδότοπους (όπου ρίχνονται συχνά ψοφίμια), σε απέραντους θαμνότοπους που ανακτούν σταδιακά την βιοποικιλότητά τους, αλλά και εγκαταλελειμένους αγρούς και οπωρώνες που σφύζουν από μικρά θηλαστικά. Στις επόμενες δεκαετίες, και ανεξάρτητα από τις κλιματικές αλλαγές, ο Λύκος έχει μπροστά του ένα ευνοϊκό πεδίο για δημογραφική και χωρική επέκταση.

Στα χωριά της Περραιβίας, οι κάτοικοι ξέρουν καλά ότι ο Λύκος δεν είναι επιθετικός απέναντι στον άνθρωπο. Πράγματι, ο Λύκος, βαθιά ενταγμένος στο ανθρωποσύστημα της περιοχής, δείχνει μια συμπεριφορά που συνάδει με την ευφυΐα του αλλά και την εξάρτησή του από τον άνθρωπο: όταν τον συναντά, κατι που συμβαίνει πολύ συχνά, ο Λύκος υποχωρεί ήσυχα, εκφράζοντας ένα συνδυασμό δέους και οπορτουνιστικής αναμονής απέναντι στο ον που, το ξέρει καλά, διαμορφώνει τις συνολικές συνθήκες εδώ και χιλιετίες.

Οι ντόπιοι πιστεύουν ότι οι Λύκοι έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια και το σχετίζουν με τη δυναμική δημογραφία των Αγριογούρουνων και των Ζαρκαδιών (και «τους Λύκους που ρίχνουν οι οικολόγοι», αλλά αυτό είναι τοπικό ανέκδοτο που και οι ίδιοι, που χειρίζονται ζώα επί αιώνες, ξέρουν ότι δεν ευσταθεί). Ωστόσο, το Αγριογούρουνο συχνά ανταγωνίζεται τροφικά το Λύκο: δες φωτογραφία με τεράστιο Αγριογούρουνο που τρέφεται στο κουφάρι αλόγου. Το Αγριογούρουνο είναι το μόνο ζώο, μαζί με το Λύκο, που μπορεί να σκίσει το δέρμα ενός νεκρού ζώου και να εισδύσει στη σάρκα. Δυο-τρεις μέρες μετά το θάνατο του ζώου, ο Λύκος πλησιάζει το κουφάρι, αλλά δεν τρέφεται αν δεν λιμοκτονεί, ενώ το Αγριογούρουνο το «συγυρίζει» ανενόχλητο από τη οσμή και τα έντομα.
Από την άλλη, οι σφιχτοδεμένες ομάδες των Αγριογούρουνων, με τα θηριώδη ενήλικα να πλαισιώνουν τα ήδη σκληρόπετσα νεαρά, δεν είναι εύκολη λεία για ένα μοναχικό Λύκο.

Παράλληλα, τα Ζαρκάδια δεν είναι πολυάριθμα στη δυτική πλευρά του Ολύμπου και οπωσδήποτε τα υπολείματα νεκρών Ζαρκαδιών είναι μάλλον σπάνια εικόνα. Σήμερα, συνδυάζοντας παρατηρήσεις από το μέσο και το ανώτερο ορεινό τοπίο, σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι ο Λύκος συντηρείται κυρίως γύρω από τις ευκαιρίες που του προσφέρει η κτηνοτροφία. Με άλλα λόγια, η ευημέρια των πληθυσμών του Λύκου στο δυτικό Όλυμπο σχετίζεται με την ανοχή που εξακολουθούν να έχουν οι κτηνοτρόφοι για τις απώλειές τους - άλλωστε οι επικαλυπτόμενες επιδοτήσεις και οι ταχύτερες αποζημιώσεις βοηθούν στη διατήρηση αυτής της «συμπάθειας», καθώς ο κτηνοτρόφος αισθάνεται ότι ο πολλαπλός ρόλος του είναι πλέον κατανοητός και αναγνωρίσιμος από το σύνολο.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Αλεπού: ένα πετυχημένο πείραμα της Φύσης

Με βασική προτίμηση στους ζωικούς οργανισμούς αλλά ικανό να γίνει παμφάγο, ισχυρή αναπαραγωγή, με μεγάλες ικανότητες αποθήκευσης γνώσεων και εμπειριών και ανάλογη ευελιξία προσαρμογών, η Αλεπού επεκτάθηκε σε όλο τον πλανήτη, εξελίχθηκε τοπικά σε νέα είδη. Στον Όλυμπο, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, τη βρίσκουμε σταθερά στις αγροτικές ζώνες, τα ημιορεινά μωσαϊκά θαμνώνων-λιβαδιών, το ορεινό δάσος και συχνά και στην υποαλπική περιοχή - μόνο στα αλπικά η παρουσία της είναι σποραδική. Είναι ο πιο πολυάριθμος θηρευτής, ένας κυνηγός ευρέως φάσματος.

Η Αλεπού βρέθηκε επί αιώνες κάτω από έναν αδυσώπητο διωγμό, με υποτιθέμενο στόχο την μείωση των απωλειών που επέφεραν οι - μυθολογούμενες πλέον - επιθέσεις της Αλεπούς στα κοτέσια και στους πληθυσμούς του Λαγού - αποστερώντας έτσι από τον τελευταίο την ικανοποίηση του να είναι θύμα ενός σπορ και όχι μιας διατροφικής ανάγκης. Σήμερα ακόμα, οι αρχές εκδίδουν εγκυκλίους ενθάρρυνσης της καταδίωξής τους, συχνά προσθέτοντας ένα αστείο οικονομικό κίνητρο. Τα μέτρα αυτά έχουν ελάχιστη επίδραση στους πληθυσμούς της συμπαθούς κυρα-Μάρως, αλλά ικανοποιούν το εθιμικό δίκαιο των αγροτικών κοινοτήτων, στους οποίους η επικήρυξη εχθρών είναι ένα είδος επιβεβαίωσης της ιδιωτικότητας του πεπρωμένου τους.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Αγριογούρουνο

Το Αγριογούρουνο (Sus scrofa) είναι το πιο πετυχημένο πείραμα της Φύσης απέναντι στην επιβίωση. Είναι ένα από τα πιο διαδεδομένα και πολυάριθμα είδη, παρόν σε όλο τον Παλαιό Κόσμο, σκληροτράχηλο, αποτελεσματικό και ακατάβλητο. Η τροφική, γενετική και δημογραφική ελαστικότητά του τού επιτρέπει να ανακάμπτει μετά από οποιοδήποτε γεγονός: κυνηγημένο όσο κανένα άλλο θηλαστικό στην Ελλάδα, καταφέρνει να επανακτά την εξάπλωση και τους πληθυσμούς του σε όλη την ηπειρωτική χώρα.

Στον Όλυμπο, το Αγριογούρουνο κάνει αισθητή την παρουσία του, συνήθως με μεγάλες ομάδες των 20-30 ατόμων, σε όλες τις όψεις, τους τύπους βλάστησης και τα υψόμετρα. Αξιοποιώντας την έμφυτη και ακατανίκητη ικανότητά του για εξερεύνηση ανταγωνίζεται τους πάντες και τα πάντα: μπορεί να αφήσει το απόγευμα τα δρυοδάση στο Ξερολάκκι και να ανέβει στα 2200 μέτρα, όπου με το τελευταίο φώς θα διεκδικήσει από τα Κιρκινέζια τα σκουλήκια των κοπριών των βοοειδών και την ίδια νύχτα θα περάσει στη Μεγάλη Γούρνα, όπου θα «σκουπίσει» το κουφάρι ενός μοσχαριού που άφησαν «κάβα» οι Λύκοι. Έχει απεριόριστη όρεξη για ψάξιμο και σκάψιμο και δεν υπάρχει άγριος καρπός, μανιτάρι, βολβός, ευμεγέθες ασπόνδυλο, ψοφίμι, αυγό, νεογέννητο ζώο ή βρώσιμο σκουπίδι που θα του ξεφύγει. Οι μόνοι εχθροί του είναι ο Κυνηγός και ο Λύκος, ο πρώτος ολοένα και πιο άκεφος και ο δεύτερος απασχολημένος σε άλλες, λιγότερο ζόρικες, λείες.

Η γενική εντύπωση είναι ότι η άνοδος της θερμοκρασίας έχει ευνοήσει την αναπαραγωγική επιτυχία του και έχει ελαχιστοποιήσει τα κρίσιμα κλιματικά κατώφλια που συγκρατούσαν, μέσω της θνησιμότητας των νεαρών, την πληθυσμιακή επέκτασή του. Υπό αυτήν την προοπτική, είναι σχεδόν βέβαιο ότι όχι μόνο θα το βλέπουμε ολοένα και πιο συχνά και παντού, αλλά ότι πιθανόν θα αποτελέσει περιοριστικό παράγοντα για άλλα θηλαστικά, όπως το Ζαρκάδι.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Αγριόγιδο

Το Αγριόγιδο (Rupicapra rupicapra) είναι το μεγαλύτερο από τα ειδικευμένα στο αλπικό πεδίο ζώα της Ευρώπης. Ζει στα περισσότερα ορεινά συμπλέγματα της κεντρικής ηπείρου που ξεπερνούν τα 2000 μ. και έχουν απόκρημνα πεδία, στα οποία κινείται με μεγάλη άνεση, αποφεύγοντας εύκολα τους επίγειους θηρευτές του. Στην Ελλάδα συναντάμε το βαλκανικό υποείδος, σε αρκετές πλέον ορεινές νησίδες, όπου οι επιμέρους πληθυσμοί είναι της τάξης της δεκάδας ή της πρώτης εκατοντάδας. Μετά από πολλές δεκαετίες συρρίκνωσης και στασιμότητας, το ελληνικό Αγριόγιδο βρίσκεται πλέον σε φάση αργής χωρικής και πληθυσμιακής επέκτασης και οι επιμέρους πυρήνες, ιδίως μέσα στο ίδιο ορεινό σύστημα, έχουν αρχίσει να επιτυγχάνουν κάποια επικοινωνία.

Ο μεγαλύτερος πληθυσμιακά και γεωγραφικά πυρήνας Αγριόγιδου στην Ελλάδα ήταν ανέκαθεν αυτός του Ολύμπου. Περιοχές όπως τα Μικρά και τα Μεγάλα Καζάνια, οι Σταυραϊτιές, τα Καλάϊα και τα Κόκκαλα προστάτευσαν επί μακρόν τα ζώα από τους επίδοξους κυνηγούς. Σήμερα, μετά από περίπου έναν αιώνα σταδιακής βελτίωσης των όρων προστασίας, τα Αγριόγιδα έχουν ανακτήσει την εμπιστοσύνη τους στον άνθρωπο και σε ορισμένες ζώνες, όπως το Οροπέδιο των Μουσών και η Λάκκα Χριστάκη, έχουν εξοικειωθεί πλέον πλήρως με τους ορειβάτες.
Μέσα στην γενική αυτή ευωχία, το μοναδικό αλπικό οπληφόρο μας έχει αρχίσει να κατεβαίνει και στο δάσος, μέσω του οποίου έχει αποικίσει νέες περιοχές, που πιθανόν παλιότερα να είχαν κάποιους πληθυσμούς. Πρόσφατα, εκπονήθηκε ειδικό Σχέδιο Δράσης, εντοπίστηκαν και προστατεύτηκαν περιοχές άνευ δρόμων στην ορεινή ζώνη κλπ. Εν τέλει, χάρη σε μια σειρά αμοιβαίες αυτές προσεγγίσεις, το Αγριόγιδο έχει εξελιχθεί σε έναν πρεσβευτή της εξοικείωσης του νεότερου Έλληνα με τα άγρια θηλαστικά.

Με τον άνθρωπο πλέον στο πλευρό του, το Αγριόγιδο έχει να αντιμετωπίσει δυο μόνο εχθρούς, έναν παραδοσιακό και ένα νεοφανή. Ο κλασικός θηρευτής του, ο Λύκος, δυσκολεύεται να το ακολουθήσει στις ακροβατικές αποδράσεις του μέσα στα βράχινα καταφύγια και περιορίζεται σε κάποιες ευκαιριακές αρπαγές νεαρών - ο έτερος θηρευτής, ο Χρυσαετός, έχει ακόμα μικρότερη επίδραση, λόγω πολύ μικρού πληθυσμού. Το νέο θέμα είναι η άνοδος της θερμοκρασίας και οι συνέπειές της στη βοσκοϊκανότητα των λιβαδιών του. Αν και δεν έχει ακόμα ποσοτικοποιηθεί, φαίνεται ότι το πρόβλημα είναι κάπως πιο σαφές στα «χαμηλά» βουνά (Γκιώνα, Βαρδούσια, Γράμμος, Τύμφη κλπ), όπου η ζώνη θερινής διατροφής των Αγριόγιδων οριοθετείται από κάτω από τα κοπάδια των γιδοπρόβατων και προς τα πάνω δεν μπορεί να ξεπεράσει το υψόμετρο των κορυφών. Στις Άλπεις έχουν ήδη αποτυπωθεί οι επιπτώσεις της επίδρασης της ανόδου της θερμοκρασίας πάνω στη θνησιμότητα των νεογέννητων αγριόγιδων, λόγω της μικρότερης ποσότητας και φτωχότερης θρεπτικής αξίας του μητρικού γάλακτος που προκαλείται από τη μείωση της φέρουσας ικανότητας των αλπικών λιβαδιών, στα οποία επιπλέον βόσκουν και άλλα ορεινά οπληφόρα (Bouquetin, Capra ibex) και φυτοφάγα του δάσους (Ελάφι και Ζαρκάδι).

Στον Όλυμπο όπου η βόσκηση των βοοειδών συγκρατείται σε συγκεκριμένες περιοχές και αφορά αποκλειστικά σε βοοειδή και άλογα, το Αγριόγιδο αξιοποιεί εύκολα τις επιλογές που του προσφέρει το δραματικό ανάγλυφο και ξεγελάει τον ανταγωνισμό, τους θηρευτές και τις κλιματικές αντιξοότητες καταφεύγοντας σε απρόσιτες ζώνες, όπως τα Μικρά και Μεγάλα Καζάνια και τα Κόκκαλα. Ωστόσο, αυτή η φέρελπις περιγραφή αφορά εκτιμήσεις και όχι δεδομένα και μένει να δούμε πως θα εξελιχθεί η γενικότερη κατάσταση των πληθυσμών των Αγριόγιδων του Ολύμπου - αναπαραγωγική επιτυχία, ευρωστία, υγεία, γονιδίωμα - όταν και εφόσον η αλπική βλάστηση δείξει σημάδια δυσανεξίας.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Ζαρκάδι

Άλλοτε στα πρόθυρα της εξαφάνισης, το Ζαρκάδι (Capreolus capreolus) ανέκαμψε με το γύρισμά του 20ου αιώνα και σήμερα παρουσιάζεται με καλούς πληθυσμούς, στο σύνολο της μεταπολεμικής κατανομής του - έχοντας χάσει δηλαδή μόνο την Πελοπόννησο. Το όμορφο αυτό οπληφόρο προστατεύεται ακόμα από το κυνήγι και έχει εξαπλωθεί σε όλα τα υψόμετρα και τους βιοτόπους που του παρέχουν κάλυψη και τροφή. Στον Όλυμπο είναι παρόν τόσο στα μεγάλα δάση δρυών, οξιάς και κωνοφόρων της βόρειας, ανατολικής και νότιας όψης, όσο και στα πουρναροδάση της δυτικής πλευράς.

Η κατάσταση θα έμοιαζε καθησυχαστική, αν δεν υπόβοσκε το πρόβλημα της ανόδου της θερμοκρασίας, που για το συγκεκριμένο είδος προκύπτει αρκετά απειλητικό: αντίθετα από το σκληροτράχηλο Αγριογούρουνο, που δεν θα διστάσει να κατέβει μέρα-μεσημέρι στις λασπουριές και τα ρουμάνια και το Αγριόγιδο που θα καταφύγει στους βορινούς βραχότοπους, το Ζαρκάδι εντάσσεται σε μια ζώνη με αρκετή όχληση ή τουλάχιστον ανθρώπινη παρουσία, με διαρκώς συρρικνούμενους υδατικούς πόρους και έντονη βόσκηση. Οι όροι αυτοί ωθούν τους πληθυσμούς του σε περιοχές απομακρυσμένες, σε τόπους φτωχότερης διατροφικής αξίας και μεγαλύτερης έκθεσης στο Λύκο. Η μεγάλη εικόνα δείχνει ότι, πάνω που ανέκαμψε, το Ζαρκάδι θα έρθει ξανά αντιμέτωπο με έναν κόσμο που δεν του ταιριάζει.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Χιονοπόντικας

Ένα από τα ζώα που ακολούθησαν την επέκταση των παγετώνων, ο Χιονοπόντικας (Chionomys nivalis) έφτασε τα βουνά μας πριν από μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια (περίοδος Wurm) και παρέμεινε μετά την άνοδο της θερμοκρασίας, σημειώνοντας το νοτιότερο άκρο της εξάπλωσής του. Αν και σε πολλές περιοχές ζει σε χαμηλά υψόμετρα (πχ. στην Κροατία υπάρχουν πολύ μικροί πληθυσμοί σχεδόν στο ύψος της θάλασσας), στη γεωτεκτονική Πίνδο και τον Όλυμπο (και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές οροσειρές) απαντάται στις κορυφές πάνω από τα 2000 μ. και σε κάποιες χαμηλότερες αλλά απομονωμένες κορυφές, όπως στη Δίρφυ.
Το όνομά του, τόσο το λατινικό (Chionomys=το ποντίκι του χιονιού, nivalis=του χιονιού) όσο και το ελληνικό, υπογραμμίζουν τη σχέση του με το χιόνι, ωστόσο ο Χιονοπόντικας είναι στην πραγματικότητα ένα ζώο των πετρότοπων, που έχει αποσυρθεί στα βουνά πιθανότατα επειδή εκεί βρίσκει μικρότερο ανταγωνισμό από τα πολυάριθμα άλλα είδη ποντικών. Το περιβάλλον που προτιμά είναι τα γυμνά εδάφη της υποαλπικής και αλπικής ζώνης, με πυκνή παρουσία από μεγάλες πέτρες και βράχους, κοντά σε σάρες και λιβάδια. Τέτοιες εκτάσεις είναι άφθονες σε όλη την ανώτερη ζώνη του Ολύμπου, από του Κανάκη μέχρι τον Καλόγερο και από τη Λάκκα Χριστάκη μέχρι το Οροπέδιο των Μουσών.

Λόγω της κρυπτικής και νυκτόβιας συμπεριφοράς του, είναι πολύ δύσκολο να παρατηρηθεί, ξέρουμε ωστόσο ότι πρόκειται για ένα εδαφόβιο τρωκτικό, που σκάβει εκτεταμένα δίκτυα υπόγειων σηράγγων κάτω από μεγάλα βράχια, μέσα τις οποίες κρύβεται την ημέρα και αναπαράγεται. Το χειμώνα μένει ενεργός και μετακινείται σε διαδρόμους που ανοίγει κάτω από το χιόνι. Η θερμοκρασία μέσα στις στοές του δεν πέφτει ποτέ κάτω από τους 0°C το χειμώνα και δεν ξεπερνά τους 10°C το καλοκαίρι. Τρέφεται με άνθη, ρίζες, βλαστούς και καρπούς. Ππλησιάζει ευκαιριακά ανθρώπινες εγκαταστάσεις, όπως τα καταφύγια.

Παρόλη τη σχετική υψομετρική (και συνεπώς και κλιματική) ευελιξία του, οι αλπικοί πληθυσμοί του θεωρούνται ευάλωτοι στην άνοδο της θερμοκρασίας και τη μείωση των κρημνισμάτων: κατά τη χειμερινή περίοδο η μείωση της χιονοκάλυψης σημαίνει λεπτότερο μονωτικό στρώμα και μακρύτερη έκθεση σε θηρευτές, ενώ η συγκέντρωση των άγριων οπληφόρων στην ανώτερη ζώνη σημαίνει τροφικό ανταγωνισμό. Συμπερασματικά, παρόλο που οι συνθήκες στον Όλυμπο φαίνονται αρκετά σταθερές για να στοιχειοθετηθεί άμεση ανησυχία, στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε τίποτα για την κατάσταση των πληθυσμών του είδους - άρα τα ερωτήματα παραμένουν.

Τα πουλιά

Πλήρης κατάλογος των πουλιών του Ολύμπου παρουσιάζεται στη σελίδα Τα πουλιά του Ε.Π. Ολύμπου.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Χρυσαετός

Άλλοτε ευρύτατα κατανεμημένος σε όλα τα μεγάλα ελληνικά βουνά, σήμερα ο Χρυσαετός (Aquila chrysaetos), σηματοδοτεί μια από τις ευχάριστες εκπλήξεις του παρατηρητή της ορεινής πανίδας, καθώς ο ελληνικός πληθυσμός εκτιμάται σε κάτι περισσότερο από 100 ζευγάρια. Το υπέροχο αυτό αρπακτικό επιζεί πλέον σε απόμερες περιοχές με έντονο ανάγλυφο - το οποίο του εξασφαλίζει τα ανοδικά ρεύματα που χρειάζεται για το ατελείωτο ημερήσιο πλανάρισμα - και μεγάλες ανοιχτές εκτάσεις - όπου μπορεί ένα πουλί αυτού του μεγέθους να κυνηγήσει. Στον Όλυμπο έχουν γίνει αρκετές παρατηρήσεις που μπορεί να αφορούν σε περισσότερα από ένα ζευγάρι - οπωσδήποτε πάντως έναν πολύ μικρό, μονοψήφιο αριθμό ατόμων.

Με τις πραγματικά απεριόριστες ανοιχτές εκτάσεις του και το ισχυρό καθεστώς προστασίας, ο Όλυμπος θα μπορούσε να είναι το ιδεώδες πεδίο του Χρυσαετού. Ωστόσο, το ελληνικό ψηλό βουνό δεν έχει την ευρύτητα τροφικών πηγών των Άλπεων (Μαρμότες, Πέρδικες του χιονιού, Λευκός λαγός) και ο Χρυσαετός είναι αναγκασμένος να επιβιώσει με την πανίδα των μεσαίων (Λαγός, δασικά πουλιά, Πετροπέρδικα) και κυρίως των χαμηλών υψομέτρων (χελώνες, μεσαία σαρκοφάγα και τρωκτικά). Οι πολύ περισσότερες πατατηρήσεις του στα υποαλπικά σχετίζονται με την ευκολία εντοπισμού της σιλουέτας του στο ανοιχτό τοπίο και τις μετακινήσεις ανάμεσα στις κοιλάδες.

Η δυτική πλευρά του Ολύμπου προσφέρει σε επαλληλία όλο το εύρος των συνθηκών που αναζητά το είδος: ανοιχτά τοπία στα χαμηλά για κυνήγι, απόκρημνες κοιλάδες για εύκολη άνοδο και μεγάλες χαράδρες για διασύνδεση, ενώ το αλπικό πεδίο εξακολουθεί να προσφέρει αρκετές ευκαιρίες κυνηγιού σε ένα υπεραρπακτικό. Καθώς οι συνθήκες αυτές δεν φαίνεται να μεταβάλλονται γρήγορα, είναι πιθανόν ο Χρυσαετός να διατηρήσει την παρουσία του στο βουνό.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Πετρίτης

Ο Πετρίτης (Falco peregrinus) είναι ένα μικρόσωμο αλλά γεροδεμένο γεράκι που ζει κοντά σε μεγάλα βράχινα συγκροτήματα (αν και μπορεί να εγκατασταθεί και σε αστικό περιβάλλον, όπου φωλιάζει σε κάστρα και άλλες απόμερες θέσεις) και κυνηγά σε κάθε είδους ανοιχτούς βιοτόπους: πετρολίβαδα, αραιά δάση, παράκτιες περιοχές, αγροτικές ζώνες. Κυνηγά κυρίως πουλιά, μεγέθους έως και περιστεριού, που τα σκοτώνει με κεραυνοβόλες εφορμήσεις. Θεωρείται το ταχύτερο αρπακτικό του κόσμου
Η παρατήρησή του στον Όλυμπο, όπως και στην υπόλοιπη χώρα, είναι δύσκολη και προφανώς στιγμαία: το πουλί περνά με μεγάλη ταχύτητα μπροστά από τις ορθοπλαγιές και χάνεται ακαριαία. Πιστεύεται ότι είναι παρόν σε όλες τις περιοχές που συνδυάζουν ορθοπλαγιές με ανοιχτούς βιοτόπους, σε μεσαία και χαμηλά υψόμετρα.

Αν και η κατανομή του φαίνεται να παραμένει σταθερή, οι πληθυσμοί του Πετρίτη μειώνονται στην Ελλάδα, καθώς το πουλί υπόκειται την επίδραση των αλλαγών σε πολλές παραμέτρους της τροφοληπτικής αλυσίδας του, όπως δηλητηρίαση από λεία που έχει καταναλώσει φυτοφάρμακα, ενώ έχει καταγραφεί και θνησιμότητα από ανεμογεννήτριες. Τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι στις πιο πάνω αρνητικές παραμέτρους έρχεται να προστεθεί η αστάθεια του κλίματος, που επηρεάζει την αναραγωγική επιτυχία του, λόγω μη αναμενόμενων υψηλών τιμών βροχών μέσα στην περίοδο της επώασης, της εκκόλαψης και της ανάπτυξης των νεοσσών. Φαίνεται ότι το πουλί αντιμετωπίζει με σχετική επιτυχία τις προκλήσεις αυτές, μετακινώντας χρονικά την έναρξη της αναπαραγωγής, αλλά το ζευγάρι αιτίου-αντίδρασης έχει μόλις αρχίσει να γίνεται αντιληπτό και η εκτίμηση των τάσεων είναι πρόωρη.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Μπούφος

Ο Μπούφος (Bubo bubo) είναι το μεγαλύτερο νυκτόβιο αρπακτικό της Ευρώπης: έχει ύψος μέχρι 75 εκ. και άνοιγμα φτερών γύρω στο 1.80 μ. Είναι ένα τυπικό υπεραρπακτικό και, όπως ο Χρυσαετός στα ανοιχτά τοπία, θηρεύει όλα τα άλλα ζώα του δικού του τοπίου, κυρίως όμως μικρά θηλαστικά και μεγάλα πουλιά. Στην ασβεστολιθική Ελλάδα, η παρουσία του είναι συνυφασμένη με τα κάθετα τοιχώματα των φαραγγιών, στις κοιλότητες των οποίων κουρνιάζει και φωλιάζει.
Στον Όλυμπο τον βρίσκουμε - μετά από επίμονη αναζήτηση - σε όλες τις μεγάλες χαράδρες, όπως ο Ενιπέας, το Ξερολάκκι και η Ζηλιάνα, σε χαμηλά και μέσα υψόμετρα και κυρίως κοντά σε ζώνες με χαμηλή βλάστηση ή μεγάλα ανοίγματα. Σε ανάλογα τοπία και κυρίως σε απόμερες, ακατοίκητες περιοχές τον συναντάμε και στην υπόλοιπη χώρα.

Σε ότι αφορά στη διατήρηση του είδους, φαινομενικά καμία από τις επισημασμένες μορφές μείωσης των πληθυσμών του Μπούφου (θνησιμότητα από ανεμογεννήτριες, επίδραση ανθρωπόφιλων ειδών εις βάρος της άγριας πανίδας, θνησιμότητα και όχληση από οδικά δίκτυα κλπ) δεν αφορά τη χαράδρα του Ενιπέα. Με τον αναμενόμενο έλεγχο στη ροή οχημάτων, ένα από τα μέτρα που σχεδιάζονται στο πλαίσιο της βελτίωσης των όρων προστασίας στον εθνικό δρυμό, η όποια υφιστάμενη όχληση στον άξονα Λιτοχώρου-Πριονιών θα περιοριστεί περαιτέρω. Κάτω από αυτές τις παραμέτρους, φαίνεται ότι η παρουσία του Μπούφου στις χαράδρες του Ολύμπου δεν απειλείται από τις κλιματικές προκλήσεις ή αλλαγές χρήσης γης.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Ξεφτέρι ξέρει ...

Το Ξεφτέρι (Accipiter nisus) είναι ο πιο πολυπληθής από τους τρεις αστούριους (Accipitridae) του Ολύμπου - μια ομάδα μεγάλων γερακιών που περιλαμβάνει το πολύ πιο ασύνηθες Σαΐνι και το πιο δασόβιο Διπλοσάινο. Αν και τα θηλυκά Ξεφτέρια μπορεί να φτάσουν το άνοιγμα φτερών του Διπλοσάινου, τα δυο αρπακτικά εχουν πολύ διαφορετικό θώκο μέσα στο οικοσύστημα, με το Ξεφτέρι να είναι προσανατολισμένο σε πιο μικρές λείες - κυρίως μικρά στρουθιόμορφα.

Επιπλέον, το Ξεφτέρι έχει μεγαλύτερη ευελιξία από ότι το Διπλοσάινο στην επιλογή βιοτόπου. Έτσι, στον Όλυμπο το όμορφο αυτό αρπακτικό διεκδικεί τη θέση του στο ορεινό δάσος, ενώ παράλληλα απλώνεται και σε ολόκληρο το μωσαϊκό αγροδασικών και αγροτικών εκτάσεων, όπως για παράδειγμα στη λεκάνη της πρώην λίμνης Νεζερών, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να ανέβει και στα υποαλπικά ή και στα αλπικά λιβάδια. Όπως είναι προφανές, η ευελιξία αυτή του προσφέρει ένα τεράστιο χώρο υποχώρησης όταν η αφθονία ενός συγκεκριμένου ή περισσότερων ειδών που θηρεύει μειωθεί για λόγους που σχετίζονται με κλιματικές συνθήκες, δημογραφικές διακυμάνσεις, μεταναστευτικές ροές κλπ.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Κιρκινέζι

Το Κιρκινέζι (Falco naumanni), είναι, σε αντίθεση με το στενά συγγενές Βραχοκιρκίνεζο (Falco tinnunculus), ένα μεταναστευτικό γεράκι. Φτάνει στην Ελλάδα την Άνοιξη και διασπείρεται σε πολλές, μικρές ή μεγαλύτερες αποικίες, κυρίως στην κεντρική ηπειρωτική χώρα (Αιτωλία, Θεσσαλία κλπ), οπου και αναπαράγεται. Καθ' όλη την περίοδο της παραμονής του στην Ελλάδα διατηρεί στενή σχέση με τον οικιστικό πυρήνα των πεδινών χωριών: φωλιάζει σε κατοικημένα ή έρημα κτήρια, σπίτια, εκκλησίες, αποθήκες κλπ. Βεβαίως, είναι γνωστό στους ντόπιους, οι οποίοι το βλέπουν να θηρεύει ακρίδες και άλλα μεγάλα έντομα και το θεωρούν «ωφέλιμο» πουλί, οπότε το καλοδέχονται και το «φιλοξενούν».

Αν και είναι πουλί του κάμπου, το Κιρκινέζι έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τα βουνά: προς το τέλος του Καλοκαιριού, όταν οι καλλιέργειες θεριστούν, τα κανάλια στεγνώσουν και τα χαντάκια καθαριστούν, ο αριθμός των ιπτάμενων και εδαφόβιων εντόμων μειώνεται έντονα. Η περίοδος αυτή είναι, ωστόσο, η κρισιμότερη για την προετοιμασία των Κιρκινεζιών, και ιδιαίτερα των νεαρών πουλιών, για την αποδημία. Στα τέλη Αυγούστου, λοιπόν, και όλο το Σεπτέμβρη, πριν ξεκινήσουν για το Νότο, τα Κιρκινέζια ανεβαίνουν στα ορεινά και υποαλπικά λιβάδια, όπου θηρεύουν ακρίδες και γρύλους, των οποίων οι πληθυσμοί έχουν φτάσει στο ζενίθ.
Για τα θεσσαλικά Κιρκινέζια, που φώλιασαν στην Ελασσόνα και τα χωριά της, η ενότητα από τη Στέρνα μέχρι και του Κανάκη είναι ένα από τα προτιμώμενα λιβάδια. Τα πουλιά ανεβαίνουν το πρωί από τα χωριά και μένουν μέχρι το σούρουπο, κυνηγώντας τα άφθονα έντομα, είτε χρησιμοποιώντας την κλασική τεχνική του μεταιωρισμού - κοινή στο είδος αυτό και το Βραχοκιρκίνεζο - για να τα εντοπίζουν, είτε μισο-τρέχοντας, μισο-πετώντας στο έδαφος. Το απόγευμα στη Στέρνα, μπορεί να δει κανείς πολλές δεκάδες πουλιά να μεταιωρίζονται σε παράλληλες σειρές επί ώρες, πριν περάσουν, με το τελευταίο φως, το Σμέο και γυρίσουν πίσω στις κούρνιες τους.

Αυτή η «διπλή ζωή», πεδινή και ορεινή, του Κιρκινεζιού του επιτρέπει να υπερκεράζει τις κλιματικές αντιξοότητες: ακόμα και αν η ξηρασία και η ζέστη έρθουν πρόωρα στα πεδινά, τα πουλιά της Περραιβίας ξέρουν ότι με μια ημίωρη πτήση μπορούν να βρεθούν στον παράδεισο των εδαφόβιων εντόμων. Η ορεινή λεία τους είναι ανθεκτικά και πολυπληθή είδη με ισχυρές δημογραφίες που μόνο μια θεμελιώδης αλλαγή των συνθηκών θα μπορούσε να διαταράξει.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Μαύρος δρυοκολάπτης

Ο μεγαλύτερος από τους ευρωπαϊκούς δρυοκολάπτες, ο Μαύρος δρυοκολάπτης (Dryocopus martius), δικαιώνει πλήρως το λατινικό όνομά του: είναι και «Dryocopus», υλοτόμος, και «martius», πολεμικός. Με το τεράστιο ράμφος του αφενός πελεκά τους κορμούς, συγκομίζοντας τα ξυλοφάγα έντομα όσο βαθιά και να έχουν κρυφτεί, και αφετέρου, υπερασπίζεται την επικράτειά του απέναντι σε κάθε παρείσακτο του είδους του ή επίδοξο θηρευτή - το μόνο αρπακτικό που τον τρέπει σε φυγή είναι το όντως τρομακτικό Διπλοσάινο με τα ατσάλινα νύχια. Οι κάθε λογής τρύπες που αφήνει στους κορμούς βρίσκουν γρήγορα «ενοικιαστές»: σκίουροι, νυχτοπούλια, κορακοειδή και στρουθιόμορφα.
Τα ορεινά δάση της ηπειρωτικής Ελλάδας σηματοδοτούν το νοτιότερο και ταυτόχρονα το πιο ευάλωτο τμήμα της ευρωπαϊκής εξάπλωσής του. Η κατανομή του στην Ελλάδα περιλαμβάνει όλα τα βόρεια βουνά, τον Όλυμπο και την Πίνδο και φαίνεται να ολοκληρώνεται στον Παρνασσό, ενώ η μοναδική νησιωτική θέση που αναφέρεται είναι στον Αίνο της Κεφαλονιάς.

Μέσα στο ελληνικό ορεινό δάσος ο Μαύρος δρυοκολάπτης βρίσκει αναρίθμητες θέσεις που ανταποκρίνονται στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις του - ώριμα δάση κωνοφόρων με ξερά ιστάμενα δέντρα που έχουν πληγεί από ξυλοφάγα έντομα ή είναι ήδη νεκρά, αδιατάρακτες συστάδες, ξέφωτα με πεσμένους κορμούς και διαδρόμους χωρίς υπόροφο: είναι περιοχές που είτε ανήκουν σε προστατευόμενες περιοχές, είτε σε ζώνες που είναι τεχνικά δύσκολο ή οικονομικά ασύμφορο να υλοτομηθούν. Η κυριότερη παράμετρος που φαίνεται ότι απειλεί τους βιοτόπους του είναι η ξήρανση της Κεφαληνιακής ελάτης, ένα πρόσφατο φαινόμενο που έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις στον Παρνασσό και άλλα νότια βουνά. Έτσι, και υπό την προοπτική της επιδείνωσης των κλιματικών παραμέτρων που προκαλούν την ξήρανση των ορεινών κωνοφόρων, μπαίνει ένα μεγάλο ερωτηματικό στην γεωγραφική και πληθυσμιακή σταθερότητα του εντυπωσιακού αυτού φτερωτού ξυλοκόπου.
Στον Όλυμπο και τα περισσότερα βουνά της Βόρειας Ελλάδας, το φαινόμενο της ξήρανσης των κωνοφόρων είναι πολύ λιγότερο έντονο ή απουσιάζει πλήρως και οι πληθυσμοί του Μαύρου δρυοκολάπτη δεν φαίνεται να απειλούνται άμεσα.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Πράσινος δρυοκολάπτης

Ο Πράσινος δρυοκολάπτης (Picus viridis) είναι ο δεύτερος σε μέγεθος, μετά τον Μαύρο δρυοκολάπτη, και ένας από τους ευρύτερα διαδεδομένους και πιο πολυπληθείς δρυοκολάπτες στην Ελλάδα. Μόνιμος κάτοικος των ανοιχτών μικτών δασών, τρέφεται κυρίως στο έδαφος, όπου συλλέγει μερμήγκια, και λιγότερο στον κορμό, όπου επίσης εστιάζει στα μερμήγκια, αν και ενδιαφέρεται και για ανάλογες εύκολες λείες, που τις αναζητά κάτω από τον φλοιό και σε υφιστάμενες σχισμές και σπασίματα των ξερών ιστάμενων δέντρων. Το βασικό εργαλείο συγκομιδής των εντόμων είναι η μακρύτατη και πολύ λεπτή γλώσσα του, που εισδύει αποτελεσματικά στις τρύπες του κορμού. Στη βόρεια Ελλάδα, θα τον βρούμε τόσο σε μικτά δάση πλατύφυλλων και κωνοφόρων, όσο και σε πολύ πιο ανοιχτούς βιοτόπους, με αραιές συστάδες ώριμων δέντρων, όπως λεύκες, καστανιές, ιτιές, στοιχεία απαραίτητα για τη φωλεοποίηση.

Τις τελευταίες δεκαετίες, η άνοδος της θερμοκρασίας έχει βοηθήσει την επέκταση της κατανομής των κυριότερων ειδών μερμηγκιών που θηρεύει (γένη Formica και Lasius) προς τα «πάνω», δηλαδή βόρεια και ψηλότερα: ο Πράσινος δρυοκολάπτης τα ακολούθησε πιστά και εξαπλώθηκε σε βορειότερες περιοχές και μεγαλύτερα υψόμετρα, απλές στρατηγικές που είχε ήδη χρησιμοποιήσει στις παλλινδρομήσεις της κατανομής του κατά τις πρόσφατες παγετωνικές περιόδους.

Τα τοπία που προτιμά είναι εξαιρετικά άφθονα στον Όλυμπο σε όλη την έκταση της ημιορεινής ζώνης, τόσο στο δασικό όσο και στον αγροδασικό χώρο. Θεωρητικά τουλάχιστον, καθώς η ζώνη κάτω από τα 1000 μέτρα θα βρεθεί κάτω από την πίεση της ξηρασίας, ολοένα περισσότερα μεγάλα δέντρα θα ξεραίνονται προσφέροντας του ακόμα περισσότερες ευκαιρίες, ενώ σταδιακά είναι πιθανόν να κινηθεί προς μεγαλύτερα υψόμετρα, όπου η ειδίκευσή του στα εδαφόβια έντομα θα τον προστατεύσει από τον ανταγωνισμό με τα άλλα είδη δρυοκολάπτη, κυρίως τον διεκδικητικό Μαύρο και τον πολυάριθμο Πευκοδρυοκολάπτη. Ακόμα μεγαλύτερη ανθεκτικότητα αναμένεται και στην κατανομή και τις δημογραφίες των μερμηγκιών.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Κόρακας

Λιγότερο ανθρωπόφιλος από όλα τα κορακοειδή, ο μεγαλόπρεπος Κόρακας (Corvus corax), σύμβολο σοφίας, μακροζωΐας, σταθερής συμπεριφοράς και αλληλεγγύης - χαρακτηρισμοί που του έχουν αποδοθεί λόγω της εξαιρετικής ευφυΐας του, της πράγματι μακράς διάρκειας ζωής, κατά την οποία δεν αποχωρίζεται το ταίρι του και τέλος της σύμπνοιας των ομάδων του - είναι στην Ελλάδα ένα πουλί των βουνών ή των ερημικών εκτάσεων, που αντιμετωπίζει τον άνθρωπο και τις κατασκευές του με μεγάλη επιφυλακτικότητα.
Η παγκόσμια εξάπλωσή του περιλαμβάνει κάθε είδους τοπίο, από τις ερήμους μέχρι την τούνδρα και από ακατοίκητες εκτάσεις μέχρι αστικά περιβάλλοντα.

Στον Όλυμπο, κινείται εξίσου τόσο γύρω από βραχώδη, ορεινά και υποαλπικά τοπία όσο και από τις κτηνοτροφικές ζώνες, ειδικά τις περιοχές των αφύλακτων κοπαδιών. Παμφάγος, οργανωμένος σε χαλαρές ομάδες ζευγαριών (αν δούμε μονό αριθμό πουλιών, θα πρόκειται για απογόνους του ζεύγους), περιπολεί συστηματικά και εντοπίζει πρώτος τις μεγάλες ευκαιρίες: ψοφίμια, ανήμπορα ζώα, αξιόλογα απορρίμματα. Με το θηριώδες ράμφος και την ευστροφία του, αποκαλύπτει πηγές τροφής απρόσιτες σε μικρότερα ζώα και, αφού ικανοποιήσει τις ανάγκες του, τις αφήνει στη διάθεσή τους. Σε ένα οικοσύστημα όπου πλέον δεν υπάρχουν γύπες, ο «ολύμπιος» Κόρακας αναλαμβάνει όλο το «δυσάρεστο νοικοκυριό» του αναπόφευκτου τέλους της ζωής των όντων, διατηρώντας έτσι έναν εξαιρετικά ευέλικτο θώκο: ο ρόλος του είναι ταυτόχρονα και αναγκαίος και μάλλον αδύνατον να απειληθεί από αλλαγές στο κλίμα ή τη βλάστηση.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η Πετροπέρδικα

Τραγουδισμένη, παινεμένη αλλά και ανελέητα κυνηγημένη, η Πετροπέρδικα (Alectoris graeca) έφτασε στα περισσότερα ελληνικά βουνά στα όρια της εξαφάνισης. Στον Όλυμπο διασώζει έναν κερματισμένο σε οικογενειακές ενότητες αλλά άγνωστου μεγέθους πληθυσμό, που κινείται σε όλη την υποαλπική ζώνη, προστατευμένη από το ανάγλυφο των πετρολίβαδων. Τρέφεται με τους λιγοστούς, διάσπαρτους αλλά υπαρκτούς πόρους της ζώνης: σπέρματα φυτών, καρπούς από Daphne και κέδρα, μαλάκια, έντομα.

Ξεχειμωνιάζει χαμηλά ή και πολύ χαμηλά, στις ελεύθερες από χιόνι πλαγιές. Από την Άνοιξη έως και το Καλοκαίρι, ανεβαίνει σταδιακά στη ζώνη πάνω από τα 2000 μ., για να αποφύγει τη ζέστη και την ξηρασία της χαμηλότερης ζώνης. Η στρατηγική αυτή ίσως φανεί επαρκής για τα θερμά χρόνια που θάρθουν, γιατί το έντονο ανάγλυφο της εξασφαλίζει, εκτός από προστασία, και δροσερές γωνιές, αλλά δεν την καλύπτει από το αντίθετο: οι ξαφνικές κακοκαιρίες του Ολύμπου επηρεάζουν έντονα την αναπαραγωγική επιτυχία των εδαφόβιων ζώων.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Κότσυφας

Σε όλη την ημιορεινή ζώνη, το ξημέρωμα τα Κοτσύφια (Turdus merula) καλωσορίζουν τη μέρα τραγουδώντας και αμέσως μετά βγαίνουν από τους θάμνους και αρχίζουν να βόσκουν τριγύρω. Με ένα διατροφικό εύρος που απλώνεται από τα σπέρματα των ποωδών φυτών μέχρι μια μεγάλη ποικιλία από ασπόνδυλα, περνώντας από τους άγριους καρπούς και τα βλαστάρια, το Κοτσύφι είναι εξαιρετικά ευρύοικο και προσαρμοστικό είδος και θα επιβιώσει - ενδεχομένως θα επωφεληθεί - οποιωνδήποτε αλλαγών. Στο δυτικό Όλυμπο, τα Κοτσύφια έχουν επεκταθεί μέχρι τη βάση των υποαλπικών λιβαδιών. Είναι, μαζί με τα Αγριογούρουνα και τις Κίσσες, τα είδη που θα καλύψουν όλους τους θώκους που θα εκθέσουν η άνοδος της θερμοκρασίας, οι παλλινδρομήσεις της βλάστησης και οι αλλαγές στις χρήσεις.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η ευέλικτη Κάργια

Η Κάργια (Coloeus monedula) είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζώα του Μεσογειακού κόσμου. Ανήκει, μαζί με τον Κόρακα, την Κίσσα και άλλα εξίσου αξιοπρόσεκτα είδη, στα κορακοειδή, μια ομάδα εξαιρετικά ευφυών πουλιών, που η συμπεριφορά τους έχει άλλωστε τροφοδοτήσει πολλούς μύθους και λαϊκές ιστορίες. Επιπλέον της έμφυτης νοημοσύνης της, η Κάργια είναι το ελληνικό κορακοειδές με τη στενότερη συνάφεια με τον άνθρωπο: φωλιάζει σε αχυρώνες, έρημα κτήρια ή κάτω από γέφυρες και τρέφεται σε κάθε είδους ανοιχτό αστικό χώρο, ακριβώς όπως ορισμένα κορακοειδή του ευρωπαϊκού κέντρου.

Το χαρακτηριστικά μεγάλο κεφάλι των κορακοειδών δεν είναι μόνο η βάση στήριξης ενός ισχυρού ράμφους: κρύβει έναν ιδιαίτερα ευμεγέθη εγκέφαλο, ο οποίος σε συνδυασμό με τη μεγάλη διάρκεια ζωής, τους δίνει τη δυνατότητα αποθήκευσης εμπειριών και δεδομένων του χώρου, που τους επιτρέπουν την ανάπτυξη στρατηγικών προσαρμογής στις εκάστοτε συνθήκες, κυρίως μέσα από τη συμπεριφορά, την αναγνώριση νέων πηγών τροφής και την επιλογή θέσεων φωλιάσματος και ανάπαυσης. Οι Κάργιες στην Καλλιθέα έχουν αναπτύξει ένα είδος γνωστικού αποθέματος αυτοπροστασίας και κινούνται με τόση ενσυναίσθηση και διακριτικότητα ανάμεσα στα παιδιά και τους ενήλικους, που έχουν πλέον γίνει μια συμπαθής ομάδα «κατοίκων» του χωριού - απίστευτη εξέλιξη για ένα κορακοειδές, πουλιά που παραδοσιακά θεωρούνται «επιβλαβή», για παράδειγμα οι Κουρούνες στους ίδιους χώρους διώχνονται με βδελυγμία.

Το ισχυρότερο κίνητρο για την παραμονή της Κάργιας στον - χαλαρό - αστικό χώρο της Καλλιθέας είναι η ασφάλεια όταν τα πουλιά κουρνιάζουν στα δέντρα γύρω από τους ελεύθερους χώρους, οπόταν αποφεύγουν τους θηρευτές τους, τόσο τη νύχτα - ο Χουχουριστής είναι αδύνατον να πλησιάσει φωτισμένες περιοχές -, όσο και τη μέρα - δύσκολα ένα Διπλοσάϊνο θα τολμήσει να «χτυπήσει» σε μια πλατεία ή ένα πάρκο.

«Κοντός ψαλμός αλληλούια», η Κάργια είναι από τα λίγα είδη που θα μείνουν μαζί μας, ό,τι και να γίνει, μέχρι την τελική πυρηνική καταστροφή.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η Φάσσα, το περιστέρι του δάσους

Η Φάσσα (Columba palumbus) είναι ένα από τα πιο συζητημένα πουλιά του δάσους, και ταυτόχρονα ένα από τα είδη για τα οποία ακόμα και ο σχολαστικός παρατηρητής θα αποκομίσει περιορισμένες εικόνες και πληροφορίες. Κρυπτική, επιφυλακτική και πολύ γρήγορη στις αντιδράσεις της, η Φάσσα κάνει πολύ σύντομες εμφανίσεις στον δικό μας οπτικό κόσμο.
Είναι πουλί του ημιορεινού και ορεινού δάσους: για να τραφεί προτιμά τις συστάδες ώριμων δρυών και τις πυκνές οξιές, αλλά περνά μεγάλο μέρος του υπόλοιπου χρόνου της στα κωνοφόρα. Βγαίνει στο ανοιχτό πεδίο μόνο υπό το κίνητρο των καιρικών συνθηκών ή της τροφής. Στον Όλυμπο η παρουσία της προδίδεται κυρίως από το βαρύ, σχεδόν κακόφωνο, κάλεσμά της κατά την περίοδο της αναπαραγωγής και από τις σύντομες πτήσεις πάνω από θέσεις νερού.

Όπως σε όλη την Ελλάδα, ο πληθυσμός της Φάσσας στον Όλυμπο συντίθεται από έναν αξιόλογο αριθμό μόνιμων πουλιών, στα οποία κάθε Άνοιξη προστίθενται περαστικά άτομα που έρχονται να ζευγαρώσουν στην Ευρώπη. Κάτω από τη σταδιακή επέκταση των θερινών συνθηκών, η άφιξη των μεταναστευτικών πληθυσμών υποχωρεί σταδιακά από τον Μάρτιο προς το Φεβρουάριο και η διάρκεια της παραμονής τους στην Ελλάδα παρατείνεται, καθώς τα πουλιά βρίσκουν τις πόες σε πρώιμη αναβλάστηση και εγκαθίστανται τοπικά. Το Σεπτέμβρη, οι Φάσσες κατεβαίνουν στις αγροτικές ζώνες της ημιορεινής ζώνης, όπου οι αρδεύσεις και η κτηνοτροφία προσφέρουν αρκετές ευκαιρίες. Το Φθινόπωρο, τα πουλιά τρέφονται στα δρυοδάση και το δάσος της Οξιάς και τις καλές χρονιές μπορούν να παραμείνουν μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου.
Η ισχυρή δημογραφία - είναι ένα είδος που επιβίωσε κάτω από έντονη θήρευση -, η διατροφική ευελιξία και η ευκολία μετακίνησης αποτελούν σοβαρά πλεονεκτήματα μπροστά τις επικείμενες κλιματικές αλλαγές και φαίνεται ότι η Φάσσα είναι απο τα είδη που θα διατηρήσουν - αν όχι επεκτείνουν - την εξάπλωση και το δυναμικό τους.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Νεροκότσυφας

Ο Νεροκότσυφας (Cinclus cinclus) είναι μόνιμος κάτοικος των ορεινών ποταμών και ρεμάτων μόνιμης ροής της Βόρειας Πελοποννήσου και της ηπειρωτικής Ελλάδας. Έχει αναπτύξει ένα ξεκάθαρα υδρόβιο τρόπο ζωής για να πιάνει ασπόνδυλα και είναι το μόνο πουλί που μπορεί να καταδυθεί και να κολυμπά υποβρυχίως.
Στον Όλυμπο θα τον συναντήσουμε στον Ενιπέα, τη Ζηλιάνα και λίγα ακόμα ποταμάκια σταθερής ροής, όπου θα τον δούμε να στέκεται ακίνητος - οι σουσουράδες κινούν ασταμάτητα την ουρά τους - πάνω σε μια πέτρα ή να φεύγει σαν αστραπή κατά μήκος και συνήθως προς τα ανάντι του ποταμού - η Αλκυόνα κινείται εγκάρσια της κοίτης.

Χωρίς να έχει κάποια άμεση σχέση με το χερσαίο ορεινό τοπίο, ο Νεροκότσυφας δεν απομακρύνεται από το μέσο ρου των μικρών ποταμών, επειδή εκεί βρίσκει τα ρηχά, γρήγορα και δροσερά νερά και τις σταθερές χαλικόστρωτες κοίτες όπου ζουν τα είδη βενθικών ασπόνδυλων που συλλέγει. Δεν κατεβαίνει στις λασπώδεις κοίτες του κάτω ρου και δεν μένει μόνιμα στην άνω ζώνη των χειμάρρων, όπου τα νερά είναι συνήθως πολύ κρύα και ο ρους ασταθής. Αν και ξέρει να αντιμετωπίσει σύντομες ανωμαλίες στην προπέλαση της κοίτης (πχ. καταιγίδες, οπόταν στρέφεται προσωρινά σε γεωσκώληκες της όχθης), μια κλιματική ή άλλη εξέλιξη που αναστατώνει τις κανονικές συνθήκες ροής του ποταμού για μεγάλο χρονικό διάστημα ή μόνιμα - πλημμυρικές ή μειωμένες παροχές, όγκοι φερτών ή λάσπες στην κοίτη, μάστευση ή εκτροπή του ποταμού -, τον αναγκάζει να αλλάξει χώρο. Το θέμα είναι ότι ο Νεροκότσυφας δεν μπορεί να αλλάξει ούτε υδατικό διαμέρισμα ούτε ζώνη μέσα στο συγκεκριμένο ποτάμι: είναι από τα λίγα ορεινά είδη που η επιβίωσή του εξαρτάται από την υδρολογική κανονικότητα.

Αμφίβια

Απέναντι στις εν εξελίξει αλλαγές του παγκόσμιου κλίματος, τα αμφίβια είναι ανάμεσα στις πιο ευαίσθητες ομάδες οργανισμών. Για τα περισσότερα είδη της πολύ πλούσιας πανίδας αμφιβίων της Ελλάδας, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας, οι παρατεταμένες ξηρές περίοδοι και η απορρύθμιση των φαινομένων της υγρασίας και της βροχής οδηγούν σε συρρίκνωση της ζώνης εξάπλωσης και μείωση των τοπικών πληθυσμών.

Πλήρης κατάλογος των χελωνών, ερπετών, σαυρών και αμφιβίων του Ολύμπου παρουσιάζεται στη σελίδα Ερπετά και αμφίβια του Ε.Π. Ολύμπου.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Χωματόφρυνος

Ο Χωματόφρυνος (Bufo bufo) είναι ένα ογκώδες αμφίβιο της πεδινής και ημιορεινής ζώνης, πολύ γνωστό στους αγροτικούς πληθυσμούς από τη νυχτερινή παρουσία του στους δρόμους μετά από βροχή. Όπως και άλλα αμφίβια, αναπαράγεται σε λούτσες και λίμνες, αποφεύγοντας πάντως τους εφήμερους νερόλακκους και προτιμώντας επιφάνειες που έχουν σταθερή μάζα και αρκετή περιμετρική βλάστηση μέσα και έξω από το νερό.

Αντιπαρερχόμενος την σχετική δυσκινησία του, που οπωσδήποτε δεν του επιτρέπει να αλλάξει περιοχή, ο Χωματόφρυνος παρουσιάζει μεγαλύτερη ευελιξία από άλλα αμφίβια απέναντι στις περιβαλλοντικές αντιξοότητες και προσπαθεί να αντιμετωπίσει την αύξηση της θερμοκρασίας των τελευταίων δεκαετιών, μια εξέλιξη που συνεπάγεται ταυτόχρονα ενεργειακό στρες και σπάνη τροφικών πόρων, με σταδιακή μείωση του μεγέθους και του βάρους του. Φυσικά, η πλαστικότητα του είδους δεν περιλαμβάνει τρόπους αντιμετώπισης του μείζονος προβλημάτος: η αποξήρανση των θέσεων αναπαραγωγής του. Είναι κρίσιμο η λιμνούλες όπου θα γεννήσει να διατηρούν αρκετό νερό ανάμεσα στο Νοέμβρη (οπότε αρχίζει η ωοτοκία) και τα τέλη Μάη (οπότε ολοκληρώνεται η μεταμόρφωση των γυρίνων σε μικρούς φρύνους). Ο όρος αυτός, που ικανοποιείτο με επάρκεια παλιότερα όταν η περίοδος των βροχών είχει κάποια κανονικότητα, είναι αμφίβολο αν μπορεί να συντηρηθεί υπό από την ολοένα και πιο ασταθή κατανομή των κρημνισμάτων μέσα στη χρονιά.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Πρασινόφρυνος

Ο Πρασινόφρυνος (Bufotes viridis) είναι ένα ευμεγέθες αμφίβιο που κινείται και τρέφεται κυρίως στη χλοώδη χέρσο και αναπαράγεται σε ρηχό στάσιμο νερό. Αν το χερσαίο περιβάλλον του είδους δεν έχει υποστεί σημαντικές διαφοροποιήσεις, οι θέσεις αναπαραγωγής (λούτσες, νερόλακκοι, μικρές ποτίστρες, ανοιχτές δεξαμενές κλπ) έχουν υποστεί μεγάλη μείωση, έχουν πλέον μικρότερη διασπορά και βρίσκονται πλέον υπό ανασφαλές καθεστώς. Λαμβάνοντας υπόψην την μικρή εμβέλεια κινητικότητας του είδους, η απώλεια κάθε σημείου στάσιμου νερού σημαίνει την τοπική εξαφάνιση του είδους.

Η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας θα σημάνει την ταχύτερη ξήρανση των μικρών επιφανειών νερού και θα επιδράσει δραματικά στην παρουσία και δημογραφική σταθερότητα του είδους, διαταράσσοντας την μακρά περιόδο της εκκόλαψης των αυγών και της μεταμόρφωσης των γυρίνων σε κανονικά άτομα, δυο στάδια που γίνονται εξ' ολοκλήρου μέσα σε νερό. Η απόθεση των αυγών μπορεί να γίνει πολύ νωρίς στη χρονιά (Ιανουάριο στην Αττική), όταν δηλαδή το πεδίο στον Όλυμπο μπορεί να είναι γεμάτο από εφήμερους νερόλακκους με μια ατυπική χρονική κατανομή των βροχοπτώσεων και λίγο υψηλότερη θερμοκρασία, οι επιφάνειες αυτές μπορούν να ξηρανθούν πολύ σύντομα. Προφανώς το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο, απλά επιτείνεται κάτω από τις συνθήκες των τελευταίων ετών.

Τρίτωνες & Σαλαμάνδρες

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η Σαλαμάνδρα

Η Σαλαμάνδρα (Salamandra salamandra) εξαπλώνεται σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα και μερικά μεγάλα νησιά, όπως η Εύβοια και η Θάσος. Με το κατάμαυρο, υγρό δέρμα της και τα λαμπερά κίτρινα σχέδια, το ζώο είναι απαραγνώριστο· εξίσου χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος που περπατάει, με εξαιρετικά αργές κινήσεις και συνεχείς στάσεις.
Αν και δεν ζει μέσα στο νερό, εξαρτάται απόλυτα από αυτό και προτιμά πυκνά δάση φυλλοβόλων κοντά σε ρεματιές με καθαρό και πλούσιο σε οξυγόνο νερό, σε μια υψομετρική ζώνη που ξεκινά από πολύ χαμηλά και φτάνει μέχρι το δασοόριο. Κινείται κάτω από τη σκιά και γύρω από τη φυλλάδα της Οξιάς ή άλλων φυλλοβόλων, πάντα μετά τη βροχή και συχνά μέσα στην κορεσμένη από υγρασία απογευματινή ατμόσφαιρα. Η αναπαραγωγή της συναρτάται με τη διαθεσιμότητα δροσερών, καθαρών ρυακιών και ικανοποιητικής αφθονίας τροφής.

Η Σαλαμάνδρα έχει αρκετές κοινές περιβαλλοντικές ανάγκες με τους φρύνους (δεν είναι ωστόσο αμφίβιο αλλά ουροδελές): για να μπορέσει να κινηθεί, να κυνηγήσει ασπόνδυλα και να φτάσει σε στάσιμο νερό όπου θα αναπαραχθεί, χρειάζεται μεγάλες υγρές περιόδους υπό σχετικά υψηλή θερμοκρασία - το μαγιάτικο ψιλόβροχο και οι όμορφες ομίχλες του Οκτώβρη είναι ο αγαπημένος της καιρός. Οι ξηρές συνθήκες του Καλοκαιριού και οι χαμηλές θερμοκρασίες του Χειμώνα την ωθούν σε αδράνεια, οπότε της μένουν δυο σχετικά μικρά καιρικά «παράθυρα», τα τέλη της Άνοιξης και το μισό Φθινόπωρο, το οποίο είναι και η περίοδος οπόταν αναπτύσει κυρίως τη δραστηριότητά της.

Καθώς η Σαλαμάνδρα δεν έχει ικανότητα μεγάλων υψομετρικών μετακινήσεων ώστε να αναζητήσει δυναμικά το εκάστοτε καταλληλότερο περιβάλλον, η επιβίωσή της εξαρτάται πλήρως από την κανονικότητα των δυο πιο πάνω εποχικών παραθύρων. Καθώς τις τελευταίες δεκαετίες η ξηρή θερινή περίοδος τείνει να «κλέψει» ένα μήνα από την Άνοιξη και τουλάχιστον άλλον έναν από το Φθινόπωρο, η Σαλαμάνδρα συναντά έντονες κλιματικές πιέσεις στα δυο άκρα του γεωγραφικού και υψομετρικού εύρους της κατανομής της. Σε σχέση με τα πιο πάνω, ο Όλυμπος συνιστά ένα τυπικό πεδίο αντικρουόμενων εξελίξεων: αφενός απολαμβάνει την υγρασία των αερίων μαζών του Αιγαίου, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί τμήμα της θερμότερης ζώνης εξάπλωσης του είδους. Όπως και σε όλα τα ελληνικά βουνά, η διατήρηση της Σαλαμάνδρας στον Όλυμπο είναι ένα από τα διακυβεύματα της επόμενης περιόδου.

Σαύρες

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Η Τοιχόσαυρα

Η Τοιχόσαυρα (Podarcis muralis), είδος με ευρεία εξάπλωση στην ηπειρωτική Ελλάδα, την Πελοπόννησο και λίγα μεγάλα νησιά, είναι η πιο «βουνίσια» από τις ελληνικές σαύρες και τη συναντάμε κυρίως σε ανοίγματα και βραχότοπους στη ζώνη του ορεινού δάσους. Αν και μπορεί να ζήσει και στο μεσογειακό τοπίο, γενικά προτιμά περιοχές που προσφέρουν εναλλαγές δροσερών και σκιερών με ηλιόλουστες θέσεις, ενώ δεν διστάζει να περιπλανηθεί και σε ανοιχτά τοπία και έτσι στον Όλυμπο είναι το μοναδικό είδος σαύρας που ζει στα υποαλπικά πετρολίβαδα, μέχρι τα 2500 μ.

Τα ελληνικά βουνά περιγράφουν το νοτιότερο άκρο εξάπλωσης της Τοιχόσαυρας και το θερμότερο κλιματικό όριο μέχρι το οποίο καλύπτονται οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις της για ένα υγρό-δροσερό περιβάλλον. Η περαιτέρω αύξηση της θερμοκρασίας κατά την θερμή περίοδο και κυρίως η επιμήκυνσή της, σημαίνουν ότι το Καλοκαίρι θα πρέπει να ξοδέψει περισσότερη ενέργεια και χρόνο για να πετύχει ικανοποιητική θερμορύθμιση και αντίστοιχα μένοντας ενεργή μέχρι την αρχή του χειμώνα θα αναγκαστεί να καταναλώσει τα αποθέματά της, καθότι η διαθεσιμότητα τροφής τους μήνες αυτούς είναι μικρή. Συμπερασματικά, η απορύθμιση του κλιματικού προτύπου στο οποίο είναι προσαρμοσμένη θα επιβαρύνει τους όρους επιβίωσης της Τοιχόσφαιρας. Εντός του σεναρίου αυτού, εκτιμάται ότι ανεβαίνοντας 100-200 μ. ψηλότερα θα συναντήσει - και έτσι θα συντηρήσει - τους φυσικούς θηρευτές της, που ακολούθησαν την ίδια τάση.

Φίδια

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Στεφανοφόρος

Ο Στεφανοφόρος (Coronella austriaca) είναι ένα κρυπτικό, ιδιαίτερα προσαρμοσμένο σε ψυχρά περιβάλλοντα φίδι. Όπως όλα τα ποικιλόθερμα, ο Στεφανοφόρος ξεκινά το πρωί με μια μάλλον στατική έκθεση στον ήλιο, που του χαρίζει μια γρήγορη άνοδο της θερμοκρασίας, διατηρεί όλη την ημέρα το σώμα του σε μια κατάσταση που κυμαίνεται ανάμεσα στους 29 και 33°C και αποσύρεται το σούρουπο, γυρνώντας στην προστασία των θερμών ογκόλιθων, που λειτουργούν ως θερμοσυσσωρευτές για αρκετές ώρες, μέχρι να πέσει στη νυχτερινή αδράνεια. Αυτό το παράθυρο των 4 βαθμών επιτυγχάνεται με συνεχείς εναλλαγές ηλιόλουστων/σκιερών θέσεων : σε θερμές συνθήκες, το ζώο αποφεύγει μια μακρόχρονη έκθεση καταφεύγοντας σε δροσερές θέσεις στις τελευταίες συστάδες του δασοορίου, ενώ όταν ο καιρός είναι ψυχρός διατηρεί μια αδρανειακή συμπεριφορά.

Ο Στεφανοφόρος τρέφεται με σαύρες και μικρά φίδια, καθώς και με μια ποικιλία ασπόνδυλων (κολεόπτερα, ορθόπτερα και άλλα μεγάλα έντομα). Από την οπτική της θερμοκρασιακής ρύθμισης, στο σενάριο της σημαντικής αύξησης της θερμοκρασίας στον Όλυμπο, ο Στεφανοφόρος έχει την ευχέρεια να μετακινηθεί το Καλοκαίρι στην αμέσως ψηλότερη ζώνη του βουνού, όπως τα λιβάδια της ανώτερης επιφάνειας επιπέδωσης (2300-2700 μ.), όπου όμως θα συναντήσει μέρος μόνο των τροφικών πηγών του, καθότι κανένα είδος έρποντος σπονδυλωτού δεν ζει σήμερα στα υψόμετρα αυτά. Το πιθανότερο είναι ότι το ζώο θα μετακινηθεί σε σκιερές ζώνες στη ζώνη του Ρόμπολου (1800-2300 μ.), κάνοντας θερμορρύθμιση στη βάση των δέντρων ή σε θύλακες βράχων. Καθώς τα τοπία αυτά είναι μάλλον περιορισμένα γεωγραφικά, ο Στεφανοφόρος είναι ένα από τα λίγα είδη ερπετών που η διατήρησή του εντάσσεται στον ευρύτερο προβληματισμό για τις αλλαγές των συνθηκών στο υποαλπικό και αλπικό περιβάλλον.

Πηγές

Kaczmarski M., K. Szala, J. Kloskowski 2019. Early onset of breeding season in the green toad Bufotes viridis in Western Poland. Herpetozoa 32:109-112
Zakkak S., J. Halley, T. Akriotis, V. Kati 2015. Lizards along an agricultural land abandonment gradient in Pindos Mountains, Greece. Amphibia-Reptilia 36(3):253-264
D Bont R.G., J.J. van Gelder, J.H.J. Olders 1986. Thermal ecology of the smooth snake, Coronella austriaca Laurenti, during spring. Oecologia 69(1):72-87
Koutsogiannouli EA, KA. Moutou, T. Sarafidou, C. Stamatis, Z. Mamuris 2010. Detection of hybrids between wild boars (Sus scrofa scrofa) and domestic pigs (Sus scrofa f. domestica) in Greece, using the PCR-RFLP method on melanocortin-1 receptor (MC1R) mutations. Mammal Biology v.75, p.69–73
De Rosa D., W. Andriuzzi, M. Di Febbraro 2016. Breeding habitat selection of the Black Woodpecker Dryocopus martius L. in Mediterranean forests. Avocetta v.40, p.63-69
Christopoulou A., N. Fyllas, B. Gmińska-Nowak, Y. Özarslan, M. Arianoutsou, R. Brandes, T. Ważny 2022. Exploring the past of Mavrovouni forest in the Pindus Mountain range (Greece) using tree rings of Bosnian pines. Trees 36: 153–166
Luedtke J.A., Chanson J., Neam K. et al. 2023. Ongoing declines for the world’s amphibians in the face of emerging threats. Nature 622, 308–314
Dellios Th., Th, Kontos, K. Theodorou 2026. Spatial modelling of wild boar habitat suitability and risk of disease spillover to pigs in Northern Greece. European Journal of Wildlife Research, Vol. 72, art. num. 19
Nielsen JT, AP Moller 2006. Effects of food abundance, density and climate change on reproduction in the sparrowhawk Accipiter nisus. Oecologia 149(3), p.505–518
Seibold S., J. Buchner, C. Bässler, J. Müller 2013. Ponds in acidic mountains are more important for bats in providing drinking water than insect prey. Journal of Zoology, Vol. 290, issue 4, p.302-308
Fehlinger L., D. Boix, S. Brucet 2026. Permanent mountain ponds support higher richness and abundances of macroinvertebrates than temporary ones. Hydrobiologia
Klesse S., M. Ziehmer, G. Rousakis, V. Trouet, D. Frank 2014.. Synoptic drivers of 400 years of summer temperature and precipitation variability on Mt. Olympus, Greece. Climate Dynamics 45(3-4):807–824
Morganti M., N. Grattini, F. Ferlini, D. Preatoni, R. Ambrosini, N. Tsiopelas, P. Kordopatis, J.G. Cecere, M. Sarà, D. Rubolini 2019. Long-term analysis of climate change effects on distribution and population trends of thelesser kestrel (Falco naumanni). Proc. 12th European Ornithologists’ Union Congress, Romania
Jokimäki J., M.L. Kaisanlahti-Jokimäki, J. Suhonen 2022. Long-Term Winter Population Trends of Corvids in Relation to Urbanization and Climate at Northern Latitudes. Animals (Basel), v.12(14):1820
Vlachos Ch., D. Bakaloudis, E. Chatzinikos 2004. Status of the Lesser Kestrel Falco naumanni in Thessaly, Central Greece. Raptors worldwide, 731-736
Sidiropoulos L., Ph. Whitfield, Ch. Astaras, D. Vasilakis, H. Alivizatos, V. Kati 2022. Pronounced Seasonal Diet Diversity Expansion of Golden Eagles (Aquila chrysaetos) in Northern Greece during the Non-Breeding Season: The Role of Tortoises. Diversity 14(2): 135
Taylor A.J., J. O'Halloran 2001. Diet of Dippers Cinclus cinclus during an early winter spate and the possible implications for Dipper populations subjected to climate change. Bird Study, v.48, p.173-179
Ševčík R., J. Riegert, K. Šťastný, J. Zárybnický, M. Zárybnická 2021. The effect of environmental variables on owl distribution in Central Europe: A case study from the Czech Republic. Ecological Informatics, v.64
Sarà M., R. Mascara, A. Nardo, L. Zanca 2022. Climate Effects on Breeding Phenology of Peregrine and Lanner Falcons in the Mediterranean. Ardea, 110(3): 1-18
Sidiropoulos L., Ph. Whitfield, Κ. Poirazidis, Ε. Navarrete, D. Vasilakis, A. Bounas, Ε. Kret, V. Kati 2024. Dispersal Ecology of Golden Eagles (Aquila chrysaetos) in Northern Greece: Onset, Ranging, Temporary and Territorial Settlement. Diversity, 16(9):580
Zindros A., K. Radoglou, E. Milios, K. Kitikidou 2020. Tree Line Shift in the Olympus Mountain (Greece) and Climate Change. Forests, 11:985
Naderi M., K. Çiçek Y. İlemin A. Borzée H. Azadi, B. Naimi 2026.. Climate Crisis in the Mediterranean Hotspot: Conservation Challenges for Endangered Salamanders in Southern Türkiye. Ecology and Evolution 16, no. 7: e73962
Bojaxhi, F., E. Toromani 2017. Spatial and Temporal Growth Variation of Pinus heldreichii Christ. Growing along a Latitudinal Gradient in Kosovo and Albania. South-east European forestry 8/2
When survival depends on brains: lessons from the Western Jackdaw

La faune de montagne éprouvée par un été sec et caniculaire

Why salamanders are important to you: 30 years of nature protection in Europe

Hot frogs and sizzling salamanders: climate change is pushing amphibians to their limits

Έρευνα, κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

topoguide.momeece

Εθνικό Πάρκο Ολύμπου

Πλήρης παρουσίαση του Εθνικού Πάρκου Ολύμπου περιλαμβάνονται στον οδηγό Όλυμπος topoguide.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide.momeece. Ο Όλυμπος περιλαμβάνεται στην ομάδα της Βόρειας Ελλάδας. Αποκτήστε τον οδηγό Όλυμπος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Αποκτήστε τον οδηγό του Ολύμπου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα της Βόρειας Ελλάδας.

Η εφαρμογή παρέχει ενεργητική πλοήγηση κατά μήκος της διαδρομής, καθώς και έναν πλούσιο οδηγό στη γεωγραφία, τη φύση και τον πολιτισμό της περιοχής του Ολύμπου.

Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού που περιέχεται στην εφαρμογή.