Οι αλπικές λίμνες του Γράμμου
Η φύση του Γράμμου
Ορεινές και αλπικές λίμνες
στα άδυτα της Γκιστόβας και στις λίμνες των Αρενών
Από τα νότια των Τζουμέρκων και του Κόζιακα και προς βορράν διαγράφεται, με πολλές τεθλασμένες, μια σειρά κορυφών και ραχών με συνεχή υψόμετρα πάνω από 1000 μέτρα, οι οποίες υψώνονται στην Τριγγία και την Κακαρδίτσα, για να συγκλίνουν στο Ζυγό, από όπου δημιουργούν τη Βόρεια Πίνδο, συνεχίζουν με ακόμα μεγαλύτερα υψόμετρα και ολοκληρώνουν τη γεωμετρία τους στο ΒΑ άκρο του Γράμμου. Η γραμμή αυτή, κατάσπαρτη από κορυφές που ξεπερνούν τα 1800-2000 μέτρα και στολισμένη με μεγάλα οροπέδια, συγκροτεί μια ενότητα που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε ψηλή ραχοκοκκαλιά της Πίνδου.
Η Γκιστόβα
Πατήστε για μεγέθυνση
Η Γκιστόβα
Αυτή η «ψηλή ραχοκοκκαλιά» ανήκει στη γεωλογική ενότητα Πίνδου, που χαρακτηρίζεται από επωθήσεις και εναλλαγές ασβεστολίθων από τη μία, και οφιολίθων, πλουτώνιων και φλύσχη από την άλλη. Ο συνδυασμός των χημικών και μηχανικών ιδιοτήτων των δυο αυτών πετρολογιών, κάτω από την επίδραση ποικίλων, μεγάλης χρονικής κλίμακας, παραγόντων, εμφανέστερος των οποίων είναι οι παγετώνες, δημιουργούν τις ευκαιρίες για τη διαμόρφωση κλειστών λεκανών, συνήθως μικρών διαστάσεων, στις οποίες συγκεντρώνεται και λιμνάζει νερό.
Μουτσάλια, η μεγάλη λίμνη των Αρενών
Πατήστε για μεγέθυνση
Μουτσάλια, η μεγάλη λίμνη των Αρενών
Το νερό μπορεί να προέρχεται από ρυάκια, αρτεσιανά σιφώνια, καρστικές πηγές, πηγές επαφής ή απλά από τη βροχή και το λιώσιμο του χιονιού. Σε κάθε περίπτωση, όταν ο πυθμένας της λεκάνης «πατάει» σε αδιαπέρατα πετρώματα ή έχει στεγανοποιηθεί από φερτά, τα νερά - επιφανειακά, υπόγεια ή όμβρια - διατηρούν μια περίπου σταθερή στάθμη, η οποία συντηρείται από το ευσταλές βροχομετρικό καθεστώς της Πίνδου. Οι επιφάνειες αυτές συνιστούν μικρές, συνήθως συμμετρικές - πχ. κυκλικές - ρηχές ή βαθύτερες, μόνιμες ή ημιμόνιμες λίμνες και στη συντριπτική πλειοψηφία τους βρίσκονται σε υψόμετρα πάνω από τα 1800 μ., όπου η επίδραση του καλύματος πάγου ήταν εντονότερη.
Η λίμνη στη βάση του Σούφλικα (Στάνη Λάμπρου)
Πατήστε για μεγέθυνση
Η λίμνη στη βάση του Σούφλικα (Στάνη Λάμπρου)
Παρότι η δημιουργία τους σχετίζεται με τις πιο πρόσφατες παγετωνικές φάσεις του Πλειόκαινου, οι ελληνικές ορεινές λίμνες έχουν προκύψει από μηχανισμούς αρκετά διαφορετικούς των ανάλογων λιμνών των Άλπεων, των Πυρηναίων ή του Πιρίν, όπου επικρατούν άλλα πετρώματα. Ωστόσο, λόγω της ομοιότητας του τοπίου με το αλπικό περιβάλλον, έχουμε συνηθίσει να τις χαρακτηρίζουμε ως «αλπικές».
Αλπικοί τρίτωνες (Ichthyosaura alpestris
Πατήστε για μεγέθυνση
Αλπικοί τρίτωνες (Ichthyosaura alpestris)
Τα κοινά χαρακτηριστικά των αλπικών λιμνών είναι ότι είναι ρηχές, ολιγοτροφικές, με χαμηλή θερμοκρασία νερού, εκτεθειμένες σε έντονη ηλιακή ακτινοβολία το καλοκαίρι και καλυμένες με χιόνι το χειμώνα. Οι παραγοντες αυτοί διαφοροποιούνται έντονα από τοποθεσία σε τοποθεσία, καθιστώντας την κάθε αλπική λίμνη ένα ιδιόμορφο αβιοτικό και βιοτικό σύνολο: κάθε μία από τις αρκετές δεκάδες ορεινές λίμνες της Ελλάδας κρύβει στα κρυστάλλινα νερά της πολλές ιδιαιτερότητες.
Έτσι, πέραν της μεγάλης τοπιολογικής σημασίας τους, που ήδη γοητεύει τον επισκέπτη, οι αλπικές λίμνες συνιστούν μοναδικά οικοσυστήματα, που φιλοξενούν, είτε στο σώμα τους, είτε στον άμεσο περίγυρό τους, τύπους ζωής που δεν τους συναντάμε αλλού.
Οπωσδήποτε είναι, όπως όλες οι λίμνες, θέσεις πύκνωσης των βιολογικών διεργασιών: σημεία ποτισμού των ζώων, άγριων και κατοικίδιων, θέσεις απόθεσης οργανικών ουσιών και ανόργανων στοιχείων, τόποι όπου η βλάστηση διατηρείται θαλερή καθ' όλην την ξηρή περίοδο, και κυρίως βιότοποι εκατοντάδων οργανισμών, προσαρμοσμένων στη μόνιμη παρουσία νερού.
Την Άνοιξη, οι Χιονάδες (Eremophila alpestris) τσιμπολογούν στις χιονούρες γύρω από τις όχθες των αλπικών λιμνών
Πατήστε για μεγέθυνση
Την Άνοιξη, οι Χιονάδες (Eremophila alpestris) τσιμπολογούν στις χιονούρες γύρω από τις όχθες των αλπικών λιμνών
Στην Ελλάδα, το ορεινό συγκρότημα με τις περισσότερες «αλπικές» λίμνες είναι ο Γράμμος, όπου το καλοκαίρι στραφταλίζουν τουλάχιστον 10 ευμεγέθεις επιφάνειες. Οι πιο μεγάλες είναι τρεις: η Γκιστόβα (2350 μ.), οι λίμνες των Αρενών ή Μουτσάλια (1740 μ.) και η λίμνη στη Στάνη Λάμπρου (1990 μ.). Πολλές ακόμα κρύβονται στις πτυχώσεις των πλουτώνιων και αποκαλύπτονται μόνο όταν τις πλησιάσουμε. Κάποιες από αυτές αποτελούν εφήμερες συγκροτήσεις ανοιχτών υδρολογικών συστημάτων, που φράζονται εποχικά από το χιόνι και κάποια στιγμή εκκρέουν.
Η λίμνη στη Μούζα
Πατήστε για μεγέθυνση
Η λίμνη στη Μούζα
Η Γκιστόβα, η σημαντικότερη και μεγαλύτερη λίμνη του Γράμμου, είναι ταυτόχρονα και η ελληνική λίμνη που απλώνεται σε μεγαλύτερο υψόμετρο (2350 μ.), σαφώς ψηλότερα από τις Δρακόλιμνες του Σμόλικα και της Τύμφης (2160 και 1980 μ., αντίστοιχα). Γεωγραφικά, η Γκιστόβα βρίσκεται βόρεια του κεντρικού υδροκρίτη της κορυφογραμμής του Γράμμου και εντάσσεται στο υδρολογικό σύστημα της γειτονικής Αλβανίας, διοικητικά ωστόσο θεωρείται ελληνικό έδαφος.
Το πρωί, τα Χρυσοτσίχλονα (Emberiza citrinella) ζεσταίνονται στα σκουρόχρωμα πλουτώνια της Γκιστόβας
Πατήστε για μεγέθυνση
Το πρωί, τα Χρυσοτσίχλονα (Emberiza citrinella) ζεσταίνονται στα σκουρόχρωμα πλουτώνια της Γκιστόβας
Η ζωή που αναπτύσσεται μέσα και γύρω από τις τρεις μεγάλες λίμνες του Γράμμου περιλαμβάνει οργανισμούς που μπορούν να διασχίζουν την ψυχρή περίοδο, όταν δηλαδή οι λίμνες είναι παγωμένες ή σκεπασμένες από χιόνι, είτε μετακινούμενα σε χαμηλότερο υψόμετρο - πουλιά και θηλαστικά - είτε «πέφτοντας» σε χαμηλότερους βιολογικούς ρυθμούς, σε ένα είδος χειμερινού λήθαργου δηλαδή - ερπετά και αμφίβια.
Ένας άρτι αφυπνησθείς Χωματόφρυνος (Bufo bufo) εξερευνά τις ευκαιρίες της νέας χρονιάς στα χιόνια γύρω από τα Μουτσάλια
Την Άνοιξη θα δούμε κάτω από τους επιπλέοντες αλλά διασπασμένους πλέον πάγους τις μικρές μονάδες ζωής - τρίτωνες, βατράχια, φρύνους, υδρόβια έντομα - να επανεκκινούν εν όψει της νέας αναπαραγωγικής περιόδου, ψάχνοντας για τροφή και συντρόφους. Μερικά ανθεκτικά αμφίβια, όπως ο Χωματόφρυνος (Bufo bufo), δεν διστάζουν να περιπλανηθούν πάνω στο χιόνι, προκειμένου να εξερευνήσουν τις πιθανότητες νέων ευκαιριών στα γειτονικά λιβάδια.
Λευκοσουσουράδα (Motacilla alba) στη Μούζα: ολημερίς μεταφέρει ένα-ένα δεκάδες Εφημερόπτερα στους πεινασμένους απογόνους της
Το Καλοκαίρι, στο νερό των λιμνών, ακόμα και στη σχετικά «ψυχρή» Γκιστόβα, τρέφεται και αναπαράγεται ένα πλήθος από ιπτάμενα έντομα, που με τη σειρά τους συντηρούν και στηρίζουν την αναπαραγωγή των πουλιών της περιοχής: Κιτρινοκαλιακούδια (Pyrrhocorax graculus), Κοκκινοκαλιακούδια (Pyrrhocorax pyrrhocorax), Χρυσοτσίχλονα (Emberiza citrinella), Σταχτοπετροκλήδες (Oenanthe oenanthe), Βραχοκιρκίνεζα (Falco tinnunculus) και Λευκοσουσουράδες (Motacilla alba) πάνε και έρχονται, εξασφαλίζοντας με κάθε πτήση μια ακόμα ανάσα ζωής στους νεοσσούς τους.
Το Φανέτο (Linaria cannabina) τρέφεται με τους σπόρους των χερσαίων και υδρόβιων φυτών γύρω από τις λίμνες του Γράμμου
Αναμφίβολα, ο πιο γνωστός ζωντανός οργανισμός των ορεινών λιμνών είναι ο Αλπικός τρίτωνας (Ichthyosaura alpestris), ένα ουροδελές με ευρεία εξάπλωση στην ηπειρωτική Ευρώπη, προσαρμοσμένο στο περιβάλλον των ψυχρών, ολιγοτροφικών νερών των μεγάλων βουνών. Στην Ελλάδα η παρουσία του Αλπικού τρίτωνα ταυτίζεται εν πολλοίς με τη γεωλογική Πίνδο, φτάνοντας νότια μέχρι το Παναχαϊκό και το Χελμό. Στο Γράμμο, δηλώνει παρών - με διακριτικό τρόπο - σε όλες τις αλπικές λίμνες και τα στάσιμα νερά - χαντάκια, ποτίστρες - πάνω από τα 1000 μέτρα.
Ο Βαλτοβάτραχος (Pelophylax ridibundus) αναπαράγεται στις πιο ευτροφικές από τις λίμνες του Γράμμου
Κοντά και μέσα στις λίμνες κάτω από τα 2000 μ., θα βρούμε μια μεγάλη ποικιλία αμφιβίων και πουλιών, όπως το Βαλτοβάτραχο (Pelophylax ridibundus), την Κιτρινομπομπίνα (Bombina variegata), το Φλώρο (Chloris chloris), το Φανέτο (Linaria cannabina), την Ωχροκελάδα (Anthus campestris) και τη Νεροκελάδα (Anthus spinoletta).
topoguide.momeece
Οδηγός του Γράμμου
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store. Εγκαταστείστε την εφαρμογή και προμηθευτείτε το Γράμμος topoguide μέσα από την ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Προμηθευτείτε τον οδηγό Γράμμος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή: θα τον βρείτε στην ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Εξοπλισμένοι με τον μοναδικό σήμερα οδηγό για το Γράμμο, εξερευνήστε άφοβα τη φύση, τον πολιτισμό και τα μονοπάτια του μεγάλου αυτού βουνού.