Η φύση του Γράμμου

Θηλαστικά του Γράμμου

Στον Γράμμο έχουν καταγραφεί πάνω από 35 είδη θηλαστικών. Σε ότι αφορά στα μεγάλα θηλαστικά, πιο σημαντική είναι η παρουσία του Λύκου και της Αρκούδας. Ένας μικρός πληθυσμός αγριόγιδων (Rυρicapra rupicapra) διασώζεται στις βραχώδεις κορυφές, διαρκώς πιεζόμενα από το λαθραίο κυνήγι και την εκτεταμένη παρουσία των κοπαδιών. Στα δάση ζουν ζαρκάδια και αγριογούρουνα, ενώ η ευρύτερη περιοχή φιλοξενεί όλα τα μεσαία και μικρά θηλαστικά της βιογεωγραφικής ζώνης και ιδιαίτερα πολλά είδη νυχτερίδων, ανάμεσα στα οποία και είδη με καθαρά κεντρο-βαλκανική εξάπλωση.

Το Αγριόγιδο

Το Αγριόγιδο είναι ένα μεσαίου μεγέθους αιγοειδές με κατανομή αποκλειστικά σε ορεινές περιοχές με υψόμετρο πάνω από 2000 μέτρα. Το σώμα του είναι ιδιαίτερα γεροδεμένο και έχει χαρακτηριστικές καστανόμαυρες ρίγες στις δύο πλευρές του προσώπου του, που διαγράφονται έντονα ανάμεσα στις υπόλευκες λουρίδες της μύτης και του λαιμού. Τα κέρατά του είναι μικρά και γυρίζουν χαρακτηριστικά προς τα πίσω.

Ειδικές προσαρμογές, όπως η αυξημένη σωματική θερμοκρασία (39.5 βαθμοί), η μεγάλη καρδιά με πολύ ισχυρά μυϊκά τοιχώματα και ο μεγάλος αριθμός ερυθρών αιμοσφαιρίων, δίνουν στο ζώο μια αντοχή πέρα από το συνηθισμένο. Αντίστοιχα, η άνεσή του στην κίνηση στις ορθοπλαγιές είναι παροιμιώδης. Κανένας θηρευτής δεν μπορεί να το ακολουθήσει στο ακραίο αλπικό πεδίο και έτσι το αγριόγιδο δεν έχει πρακτικά άλλο εχθρό από τον άνθρωπο.

Στην Ελλάδα, το αγριόγιδο είναι το μοναδικό άγριο οπληφόρο που ζει στην ανώτερη υψομετρική ζώνη των βουνών, πάνω από το όριο του δάσους. Στο Γράμμο θα συναντήσουμε μεμονωμένα άτομα ή πολύ μικρές ομάδες στις Αρένες, το Σούφλικα, το Χάρο και άλλες απόκρημνες ζώνες.

Το Ζαρκάδι

Στο Γράμμο ζει και μάλλον ευημερεί ένας άγνωστος, αλλά αξιόλογος αριθμός ζαρκαδιών (Capreolus capreolus). Τα ζαρκάδια είναι μάλλον αραιά κατανεμημένα στα απέραντα δάση της περιοχής, είναι όμως σχετικά εύκολο να τα δει κανείς, ακόμα και μέσα στη μέρα: συναντάμε μικρές ομάδες από ένα ή δυο θηλυκά και τα μικρά της χρονιάς, συχνά και ένα νεαρό αρσενικό 2-3 ετών, ενώ τα μεμονωμένα αρσενικά κάνουν αισθητή την παρουσία τους - και τρομοκρατούν τα θηλυκά και νεαρά - με τη χαρακτηριστική, σαν βραχνή υλακή, φωνή τους.

Παρόλη την πύκνωση των δασών, τουλάχιστον κατά τις τελευταίες δεκαετίες, ο τόπος προσφέρει ακόμα πολλά μεγάλα ξέφωτα, όπου τα ζαρκάδια εξακολουθούν να βρίσκουν υψηλής ποιότητας πηγές τροφής. Στις αρχές του καλοκαιριού κατεβαίνουν στην επαφή του ορεινού δάσους με τις βελανιδιές, όπου απλώνονται οι αροτριαίες καλλιέργειες των ορεινών χωριών: ακόμα και δεν οργώνονται πιά, τα παλιά χωράφια εξακολουθούν να καλύπτονται από ψηλά, πλούσια σε διατροφική αξία αγροστώδη, που πλέον είναι στη διάθεση των ζαρκαδιών. Η παράνομη θήρα του είδους έχει πρακτικά εξαλειφθεί και οι ολοένα και πιο πυκνές θεάσεις ζαρκαδιών έχουν σήμερα ενταχθεί στη συζήτηση για το τοπίο.

Το Αγριογούρουνο

Το Αγριογούρουνο (Sus scrofa) είναι ένα τυπικό οπουρτινικό είδος της ημιορεινής ζώνης, όπου προτιμά το χαρακτηριστικό μωσαϊκό καλλιεργειών και δάσους, κατά προτίμηση φυλλοβόλων. Αν και είναι είδος με εξαιρετική δυνατότητα πληθυσμιακής ανάκαμψης, υπόκειται σε δημογραφικές καταστροφές, είτε κάτω από την πίεση των θηρευτών του, είτε λόγω επιδημιών που μπορούν να αποδεκατίσουν τις κοινότητες ολόκληρων νομών.

Πάντως στο Γράμμο, φαίνεται ότι ο πληθυσμός είναι υγιής και τα αγριογούρουνα έχουν φτάσει σε ένα καλό αριθμητικό επίπεδο, αν κρίνει κανείς από τα συχνά σημάδια "ανασκαφών", τα "λουτρά" τους και τους πυκνούς ντορούς. Δεν είναι σπάνιο να συναντήσει κανείς τις σχετικά μεγάλες οικογενειακές ομάδες τους, καθώς μετακινούνται με θόρυβο μέσα στο δάσος.

Ο Λύκος

Ο Λύκος εμφανίζεται σποραδικά στο Γράμμο. Η παρουσία του φαίνεται ότι πιο σταθερή στην περίμετρο του μεγάλου βουνού, σε περιοχές όπου η παρουσία κοπαδιών μικρών ζώων είναι μονιμότερη. Αντίθετα, οι κτηνοτρόφοι δεν αναφέρουν την παρουσία του προαιώνιου «εχθρού» τους στη λεκάνη της Γράμοστας, όπου τα κοπάδια των βοοειδών βόσκουν ελεύθερα.

Η Αρκούδα

Η Αρκούδα (Ursus arctos), με την εντυπωσιακή παρουσία της και τη μακρά ιστορία συνύπαρξης με τον άνθρωπο, αποτελεί σήμερα το πιο εμβληματικό ζωικό είδος των βουνών της Πίνδου. Πρόκειται για το πιο μεγαλόσωμο άγριο θηλαστικό των βαλκανικών βουνών, με το ύψος των ενήλικων ζώων να φτάνει τα 2 μ. Θεωρείται ζώο με ιδιαίτερη ευφυΐα, καλή μνήμη και ισχυρή ικανότητα προσανατολισμού.

Πριν από λίγες δεκαετίες, κυρίως λόγω του κατακερματισμού των βιοτόπων της και της παράνομης θήρευσης, οι πληθυσμοί της αρκούδας στην Πίνδο είχαν φτάσει στο όριο της εξαφάνισης. Σήμερα όμως, χάρη στη στήριξη που παρέχουν οι τοπικές κοινωνίες και οι αρμόδιοι φορείς, υπολογίζεται ότι ο ελάχιστος πληθυσμός ξεπερνά τα 350 άτομα.

Η παρουσία της αρκούδας στο Γράμμο είναι συνεχής, τόσο χρονικά όσο και χωρικά. Είναι εύκολο να δούμε ίχνη της στους δασικούς δρόμους και τα μαλακά εδάφη. Μετά μια σχετικά σύντομη χειμερινή αδράνεια στην καρδιά του ορεινού δάσους, η Αρκούδα ξεκινά την ετήσια υψομετρική περιπλάνησή της, αρχικά στα ορεινά λιβάδια, όπως για παράδειγμα στην Παλιά Κοτύλη, μετά κατεβαίνει στις μεστές σε δημητριακά και καρποφόρα αγροτικές ζώνες γύρω από τα χωριά, για να επιστρέψει το Φθινόπωρο ξανά στο Λιανοτόπι και τους άλλους «ορεινούς κήπους», όπου έχουν πλέον ωριμάζει τα άγρια και ημιάγρια καρποφόρα.

Τμήμα του ευρύτερου πινδικού πληθυσμού, ο πυρήνας του οποίου ανθεί στα δρυοδάση των Γρεβενών, οι αρκούδες του Γράμμου δρασκελίζουν εύκολα το Βόιο, το Μάλι Μάδι, τα Κορέστεια και το Τρικλάρι και συνδέονται με τους άλλους ελληνικούς και βαλκανικούς πληθυσμούς, λειτουργώντας έτσι σαν γέφυρα στη φυσική σκακιέρα της Βαλκανικής.

Τα μικρά σαρκοφάγα

Χάρη στο μεγάλο βαθμό φυσικότητάς της, η περιοχή φιλοξενεί όλα τα αναμενόμενα μεσαία και μικρά θηλαστικά. Οι αλεπούδες (Vulpes vulpes) αφθονούν και καλύπτουν όλες τις υψομετρικές ζώνες, ενώ στα χαμηλά και μέσα υψόμετρα ζουν ασβοί (Meles meles), κουνάβια (Martes foina), αγριόγατες (Felis silvestris) και νυφίτσες (Mustela nivalis). Τέλος, σε όλα τα παρακλάδια του Αλιάκμονα έχει καταγραφεί η παρουσία της Βίδρας (Lutra lutra).

Πέραν της Αλεπούς, που δραστηριοποιείται ευθαρσώς σε όλο το χώρο, αξίζει να σημειωθεί ότι και η Αγριόγατα είναι - πιο διακριτικά βέβαια - παρούσα σε όλη τη λεκάνη της Καστοριάς, από τα κράσπεδα των πόλεων μέχρι το πάνω όριο του ημιορεινού δάσους. Και τα δυο αυτά θηλαστικά είναι εξοικειωμένα με τα πρότυπα κίνησης των ανθρώπων και ξέρουν να αποσύρονται αθόρυβα από το προσκήνιο - δρόμους, κτηνοτροφικές μονάδες και άλλες εγκαταστάσεις. Και τα δυο αυτά μικρά σαρκοφάγα, επίσης, αξιοποιούν ορισμένες ήπιες παρεμβάσεις του ανθρώπου στο τοπίο, όπως το όργωμα ή τα απορρίμματα, στα οποία βρίσκουν ευκαιρίες διατροφής.

Τρωκτικά και χειρόπτερα

Οι Λαγοί (Lepus europaeus) βρίσκονται σε όλες τις υψομετρικές ζώνες, ενώ οι σκαντζόχοιροι (Erinaceus roumanicus) περιορίζονται στη ζώνη της ημιορεινής γεωργίας.

Έχουν καταγραφεί επίσης πολλά είδη μικροθηλαστικών, δηλαδή ποντίκια, μυωξοί (όπως ο μεγάλος Δασομυωξός (Glis glis), μυγαλές όπως η Ετρουσκομυγαλίδα (Suncus etruscus) και Τυφλοπόντικες (Talpa stankovici).

Στις νυχτερίδες αναφέρονται από κοινά είδη, όπως οι ρινόλοφοι Rhinolophus ferrum-equinum και Rhinolophus hipposideros, έως μάλλον ασυνήθιστα, όπως η Myotis emarginatus, η Myotis nattererii και η Miniopterus schreibersii.

Τα θηλαστικά του Γράμμου

Ελληνικό όνομα	Επιστημονικό όνομα	Κατάσταση πληθυσμού στο Γράμμο
Αρκούδα	Ursus arctos	Σταθερή
Λύκος	Canis lupus	Σποραδική παρουσία
Βίδρα	Lutra lutra	Σταθερή
Αλεπού	Vulpes vulpes	Σταθερή
Αγριόγατα	Felis silvestris	Σταθερή
Κουνάβι	Martes foina	Σταθερή
Ασβός	Meles meles	Σταθερή
Νυφίτσα	Mustela nivalis	Σταθερή
Αγριόγιδο	Rupicapra rupicapra	Απειλούμενο
Ζαρκάδι	Capreolus capreolus	Σταθερή
Αγριογούρουνο	Sus scrofa	Σταθερή
Λαγός	Lepus europaeus	Σταθερή
Σκατζόχοιρος	Erinaceus roumanicus	Σταθερή
Σκίουρος	Sciurus vulgaris	Σταθερή
Κηπομυγαλίδα	Crocidura suaveolens	Σταθερή
Τυφλοπόντικας	Talpa stankovici	Σταθερή
Δασομυωοξός	Glis glis	Σταθερή
Ρυγχοσκαπτοπτοποντικός	Pitymys subteraneus	Σταθερή
Σκαπτοποντικός του Felten	Microtus felteni	Σταθερή
Δασοποντικός	Apodemus sylvaticus	Σταθερή
Κρικοποντικός	Apodemus flavicolis	Σταθερή
Σταχτοποντικός	Mus domesticus	Σταθερή
Μυωτίδα του Bechstein	Myotis bechsteini	Άγνωστη
Μυωτίδα του Daubenton	Myotis daubentoni	Άγνωστη
Μυωτίδα του Natterer	Myotis nattererii	Άγνωστη
Μικρομυωτίδα	Myotis blythii	Άγνωστη
Πυρρομυωτίδα	Myotis emarginatus	Άγνωστη
Μικρός νυκτοβάτης	Nyctalus leisleri	Άγνωστη
Νυχτερίδα του Nathusius	Pipistrellus nathusii	Άγνωστη
Ωτονυχτερίδα	Plecotus auritus	Άγνωστη
Πτερυγονυχτερίδα	Miniopterus schreibersii	Άγνωστη
Τρανορινόλοφος	Rhinolophus ferrum-equinum	Άγνωστη
Μικρορινόλοφος	Rhinolophus hipposideros	Άγνωστη

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος