Γράμμος: Οι ορεινοί κήποι
Η φύση του Γράμμου
Γράμμος: Οι ορεινοί κήποι
η νέα Φυσική Ιστορία της άνω λεκάνης του Αλιάκμονα
Το αγροδασικό τοπίο της Φούσιας
Καθώς τα νερά του Γράμμου, υπό το βάρος των υψηλών ομβρίων και της πολύμηνης χιονοκάλυψης, αναζήτησαν το δρόμο τους μέσα από την τεράστια και αρχικά αδιαμόρφωτη αλληλουχία πλουτώνιων και φλύσχη, οδηγήθηκαν στις φυσικές διεξόδους του ασβεστόλιθου και δημιούργησαν τον κύριο άξονα απορροών της περιοχής, τον Αλιάκμονα.
Το φαράγγι της Γράμοστας, η «πόρτα» των νερών του Γράμμου
Ο μεγάλος ποταμός, αρχικά αποδέκτης και τελικά διαχειριστής των συγκλινουσών δυνάμεων του τόπου, σμίλεψε πάνω στους γκρίζους αργίλους ένα απέραντο δίκτυο από ρεματιές και χαράδρες, αφήνοντας εξ' υπολοίπου τις κορυφογραμμές, τις ράχες και τις κοιλάδες. Ανάμεσα στα άγρια και αδάμαστα αυτά ανάγλυφα γεννήθηκαν, τυχαία ή στοχαστικά, όμορφες λεκάνες με πιο ήπιες κλίσεις. Με την άφιξη του ανθρώπου στις πεδιάδες, οι λεκάνες αυτές, καθώς βρίσκονταν χαμηλότερα από τη ζώνη των ορεινών κλιματικών συνθηκών, εξερευνήθηκαν σταδιακά και χρησιμοποιήθηκαν εποχικά ως συμπληρωματικές αγροτικές ζώνες.
Οι ορεινοί κήποι της Γράμοστας
Έτσι, όταν, κάτω από την ακάματη πίεση της Ιστορίας, οι συνθήκες των εύφορων, ευλίμενων και ευπρόσιτων περιοχών επιδεινώθηκαν και ανάγκασαν τους εδραίους πληθυσμούς να μετακινηθούν, αυτοί ήξεραν ήδη ότι ένα από τα πιο ασφαλή καταφύγια τους περίμενε στις ορεινές κοιλάδες.
Οι ορεινοί λειμώνες επεκτείνονται στην άλλη πλευρά των συνόρων: εδώ το τοπίο από την Καλή Βρύση προς την αλβανική Vidohova
Οπότε, όταν η απόσταση, τα χιονισμένα διάσελα και τα φουσκωμένα ποτάμια από φυσικά εμπόδια έγιναν ασπίδες προστασίας, οι μακρινές αυτές λεκάνες κατοικήθηκαν μόνιμα. Πίσω από τα φυσικά τείχη τους, οι ολιγάριθμες κοινότητες έφτιαξαν καλύβια, γεφύρια, κρήνες και εκκλησίες, άπλωσαν τα κοπάδιά τους και κάπου στον 17ο αιώνα αποφάσισαν να αναπτύξουν και τη γεωργία. Αργά και κοπιαστικά, εκχέρσωσαν το δάσος και στη θέση των κωνοφόρων έβαλαν πατάτες, λαχανίδες, βρώμες, κριθάρια, αγριαχλαδιές, κορομηλιές, κερασιές, καρυδιές. Στο τέλος της αργής αυτής κατάκτησης, κάπου στην αυγή του 20ου αίωνα, στις απόμερες κοιλάδες του Γράμμου, στη Φούσια, το Λιανοτόπι, το Γλυκονέρι, τη Γράμοστα, είχε πλέον αναπτυχθεί ένα μωσαϊκό από πρακτικές και χρήσεις που άλλαξαν εντελώς το τοπίο.
Το Λιανοτόπι, μια από τις προκεχωρημένες αγροτικές ζώνες της άνω λεκάνης του Αλιάκμονα
Πατήστε για μεγέθυνση
Το Λιανοτόπι, μια από τις προκεχωρημένες αγροτικές ζώνες της άνω λεκάνης του Αλιάκμονα
Αυτή η εγκατάσταση της γεωργίας σε βάρος του δάσους, σε όλες τις μορφές της - αροτριαίες καλλιέργειες, διάδοση και βελτίωση ημιάγριων καρποφόρων, εισαγωγή νέων ειδών -, μαζί με την επίδραση της φωτιάς και της βόσκησης - υποχώρηση της ψηλής βλάστησης, επικράτηση αγκαθωτών φυτών - έφερε μια τεράστια αναστάτωση στους προαιώνιους κατοίκους της περιοχής, τα θηλαστικά και τα πουλιά, και δημιούργησε μια νέα κατάσταση, αποθαρρύνοντας πολλούς άγριους οργανισμούς και προσελκύοντας άλλους.
Θηλυκό Ζαρκάδι (Capreolus capreolus) στα παλιά σταροχώραφα
Μερικές από τις πιο εμφανείς επιρροές στο τοπίο, που για τη Βαλκανική συνιστούν τη σφραγίδα της οικονομία της επιβίωσης πάνω στο φυσικό χώρο, είναι η φύτευση ημιάγριων ποικιλιών καρποφόρων και δημητριακών, το μπόλιασμα των άγριων δέντρων, η αντικατάσταση των ψηλών κωνοφόρων από χαμηλούς θάμνους, η επέκταση αγκαθωτών, χνουδωτών και ξυλωδών φυτών που δεν ήταν βρώσιμα από τα κοπάδια, η δημιουργία μεγάλων ανοιχτών εκτάσεων γύρω από τις στάνες και τα καλύβια και τέλος, η εισαγωγή της κοπριάς, που επηρέασε δραματικά τις δημογραφίες των εντόμων.
Χρυσοτσίχλονο (Emberiza citrinella) στις αγριοτριανταφυλλιές, ένας θάμνος που ευνοήθηκε από τη διάνοιξη του δάσους
Αυτές οι αλλαγές έγιναν σταδιακά, μέσα σε ένα τυπικό περιβάλλον ορεινού δάσους, που καθότι δεν είχε υποστεί ακόμα συστηματικές υλοτομίες, είχε τα ελάχιστα ανοίγματα που δημιουργούσαν οι φυσικές καταστροφές και οι βραχώνες και συντηρούσε μια βιοποικιλότητα που προσειδίαζε με εκείνη των παλιών δασών της Ροδόπης, πριν μπουν οι Σαρακατσάνοι: μεγάλα δασικά πουλιά (Δασόκοτα, Λυροπετεινός, Αγριόκουρκος), λίγα φυτοφάγα θηλαστικά, μικρή πυκνότητα Λύκου και Αρκούδας, μεγάλοι πληθυσμοί χαρακτηριστικών πουλιών του δάσους, μικρή παρουσία καρποφόρων δέντρων και θάμνων.
Γερακοτσιροβάκος (Curruca nisoria)
Σε αντίθεση με τους Σαρακατσάνους της Ροδόπης, που παρέμεναν μόνο το καλοκαίρι, δεν είχαν ενδιαφέρον για τη γεωργία και εστίασαν στη μετατροπή του δάσους σε λιβάδια, οι έποικοι του Γράμμου προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια εδραία και πιο ολοκληρωμένη παραγωγική βάση: η ζώνη πάνω από τα 2000 μέτρα - η Ροδόπη δεν έχει τέτοιες εκτάσεις - παρείχε άφθονα φυσικά λιβάδια και δεν χρειάστηκε να απωθήσουν το δάσος, παρά μόνο σημειακά, γύρω από τις εγκαταστάσεις τους. Η κατοίκηση ήταν μόνιμη και τις λίγες χρονιές που τους έδιωχνε η βαρυχειμωνιά, άφηναν για μόλις 1-2 μήνες τα περιβόλια με τα κηπευτικά, τους οπωρώνες και τις βοσκές στην αγκαλιά του δάσους.
Κλειδωνάς (Poecile lugubris)
Όλα αυτά, σχημάτισαν το πλαίσιο μιας νέας Φυσικής Ιστορίας και στις αρχές του 20ου αιώνα, στις κοιλάδες του Γράμμου, στην καρδιά και τα περιθώρια του ορεινού δάσους, τα θηλαστικά των ανοιχτών βιοτόπων έχουν πλέον πυκνώσει: το Ζαρκάδι - αρχικά και το Ελάφι -, οπληφόρα της κάτω ακμής του δάσους και η Αρκούδα, παμφάγος θαμώνας της βατουλιάς και του δρυοδάσους, σταθμεύουν πλέον γύρω από τις ορεινές γεωργικές ενότητες, όπου συναντούν πουλιά του αρκτικο-αλπικού κύκλου, των θαμνώνων, ακόμα και της στέππας, όπως ο Γερακοτσιροβάκος, που κανονικά αναπαράγεται στα Ουράλια και τη Μογγολία, ο Αετομάχος από τους ημιορεινούς κεδρώνες, το Φρυγανοτσίχλονο από τα φρύγανα, ο Θαμνοτσιροβάκος και ο Θαμνοψάλτης από τους παρόχθιους θαμνώνες, ο Συκοφάγος από τους οπωρώνες, το Βουνοτσίχλονο από τα γυμνά οροπέδια, ο Κατσουλιέρης από τους σκονισμένους κάμπους, ο Κλειδωνάς από τα θαμνοτόπια και οι παρδαλοί μυγοχάφτες από τα λιβάδια.
Ο Αετομάχος (Lanius collurio) εποπεύει την κίνηση των εντόμων από τις άκρες των χαμηλών κέδρων
Πατήστε για μεγέθυνση
Ο Αετομάχος (Lanius collurio) εποπεύει την κίνηση των εντόμων από τις άκρες των χαμηλών κέδρων
Σήμερα, παρόλο που όλες σχεδόν αυτές οι παλιές εγκαταστάσεις έχουν ερημώσει, κανείς δεν ανοίγει πιά τις περιφράξεις των παλιών μποστανιών και κανένα χέρι δεν κλαδεύει τους οπωρώνες, όλα αυτά τα πουλιά και τα θηλαστικά είναι πάντα εκεί και θα είναι για πολλές δεκαετίες ακόμα, τιμώντας τη μεγάλη αυτή προσπάθεια του ανθρώπου - αγνοώντας ότι υπαγορεύτηκε από το φόβο της κόλασης και όχι από το όραμα του παραδείσου -, σκαλίζοντας με τις οπλές τους τις κρύες στάχτες, πίνοντας θαρρετά πλέον νερό από την ξύλινη καρούτα, κορφολογώντας την αθέριστη βρώμη, τα λάπατα και τα ζοχιά, κυνηγώντας ακόμα τις μύγες που χάρη στην αγελάδα είναι πια αναρίθμητες, χλευάζοντας το κουρελιασμένο σκιάχτρο και αποφεύγοντας πάντα το ερείπιο από όπου έβγαινε κάποτε ο σκυθρωπός, επίμονος, κοντοστούπης βαλκάνιος, με το μονόκανο στο χέρι για να προστατέψει το βιός του και να απαιτήσει μερίδιο για το μόχθο του.
Η βλάστηση των ορεινών κήπων
πλούσια παραγωγή
καρπών
τους στιφούς καρπούς
τους στα ζώα
topoguide.momeece
Οδηγός του Γράμμου
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store. Εγκαταστείστε την εφαρμογή και προμηθευτείτε το Γράμμος topoguide μέσα από την ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Προμηθευτείτε τον οδηγό Γράμμος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή: θα τον βρείτε στην ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Εξοπλισμένοι με τον μοναδικό σήμερα οδηγό για το Γράμμο, εξερευνήστε άφοβα τη φύση, τον πολιτισμό και τα μονοπάτια του μεγάλου αυτού βουνού.