Το ορεινό δάσος του Γράμμου

Η φύση του Γράμμου

Το ορεινό δάσος του Γράμμου

ο κόσμος των ψυχρόβιων κωνοφόρων και πλατύφυλλων

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Μακεδονίτικο έλατο (Abies borisii-regis)
Πατήστε για μεγέθυνση

Αν και οι ορεινές λίμνες και τα αλπικά λιβάδια είναι τα δυο πιο γνωστά και συζητημένα τοπία του Γράμμου, το στοιχείο που κυριαρχεί στο συγκρότημα, με την έκταση, την οικολογική πολυπλοκότητα και την οικονομική σημασία ενός πραγματικού φυσικού πόρου, είναι το ορεινό δάσος.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου συντίθεται από τρια βασικά είδη: το Μακεδονίτικο έλατο, το Μαυρόπευκο και την Οξιά.

Το Μακεδονίτικο έλατο

Το Μακεδονίτικο έλατο (Abies borisii-regis) είναι ένα ορεινό κωνοφόρο, ενδημικό της Βαλκανικής, με χαρακτηριστικά ενδιάμεσα του τυπικού στην Ελλάδα Κεφαλονίτικου ελάτου (Abies cephalonica) και της κεντρο-ευρωπαϊκής Λευκής ελάτης (Abies alba). Αν και συχνά λέγεται Υβριδογενής ελάτη (και πολλοί συγγραφείς την αναφέρουν ως Abies × borisii-regis), είναι είδος γόνιμο γενετικά και ουσιαστικά αποτελεί μεταβατικό τύπο ανάμεσα στα ψυχρόβια και τα μεσογειακά έλατα. Οπτικά, διαφέρει ελάχιστα από το Κεφαλονίτικο έλατο.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Μικτή συστάδα Μακεδονίτικου έλατου - Οξιάς
Πατήστε για μεγέθυνση

Χάρη στις πολύ ευνοϊκότερες συνθήκες των περιοχών όπου ενδημεί, γίνεται ψηλότερο και πιο ευθυτενές από το Κεφαλονίτικο έλατο και οι συνήθεις κακόμορφες καταστάσεις του μεσογειακού είδους σπανίζουν. Για τους ίδιους περιβαλλοντικούς λόγους, δεν φαίνεται να μαστίζεται από το γνωστό πρόβλημα των ξερών ατόμων του ελληνικού ελάτου - ωστόσο το Μακεδονίτικο έλατο έχει παραμείνει στη ζώνη κατάλληλων συνθηκών και δεν επεκτάθηκε σε φτωχά, ξηρά ασβεστολιθικά εδάφη όπως το Κεφαλονίτικο.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Καμποδεντροβάτης (Certhia brachydactyla)

Στην κεντρική Βαλκανική (και τη Ροδόπη) συγκατοικεί με την Ερυθρελάτη (Picea abies), το Δασόπευκο (Pinus sylvestris) και την Πενταβέλονη πεύκη (Pinus peuce), έχοντας πάντως ασυνεχή κατανομή. Στην Ελλάδα διατηρεί λίγους, απομονωμένους πυρήνες (Όλυμπος, Παναχαϊκό, Όθρη, Βελούχι κλπ). Στο Γράμμο καταλαμβάνει την υψομετρική ζώνη ανάμεσα στα 800 και τα 1500 μέτρα και προτιμά υγρές ζώνες και εδάφη από φλύσχη, όπου αναμειγνύεται με την Οξιά και το Μαυρόπευκο.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Φάσσα (Columba palumbus) στα Μακεδονίτικα έλατα
Πατήστε για μεγέθυνση

Οικολογικά, το Μακεδονίτικο έλατο αποτελεί τυπικό μέλος των ορεινών κωνοφόρων και μετέχει στην άγρια ζωή του δάσους ως πάροχος τροφής (σπέρματα των κουκουναριών), στέγης (κόμη και κορμός) και οργανικών ουσιών (ξύλο, βελόνες και οπός προς μύκητες και ασπόνδυλα). Στους πιο πάνω ρόλους προσειδιάζει με το Κεφαλονίτικο έλατο και προσελκύει δρυοκολάπτες και δεντροβάτες που «μελετούν» τον κορμό, ενώ το πυκνό φύλλωμά του παρέχει ένα κρυπτικό περιβάλλον για πολλά δασικά πουλιά, όπως οι παπαδίτσες, οι φυλλοσκόποι και οι βασιλίσκοι.

Το Μαυρόπευκο

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Συστάδα Μαυρόπευκων σε μίξη με Οξιά
Πατήστε για μεγέθυνση

Το Μαυρόπευκο (ή Μαύρη πεύκη, Pinus nigra) είναι ένα ψηλόκορμο και ευθυτενές συνήθως είδος πεύκου, που μπορεί να ξεπεράσει τα 30 μέτρα σε ύψος. Από τα πλέον σημαντικά είδη στη σύνθεση των ορεινών δασών κωνοφόρων της Ελλάδας, έχει εξάπλωση από τη νότια Πελοπόννησο (Ταΰγετος) μέχρι τα βόρεια σύνορα της χώρας.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Αρσενικός Χιονοκότσυφας (Turdus torquatus) σε εκδήλωση ενθουσιασμού

Τα Μαυρόπευκα είναι φωτόφιλα είδη και τα κλαδιά που σκιάζονται - άρα δεν είναι φωτοσυνθετικώς παραγωγικά -, απορρίπτονται με φυσικό τρόπο. Με αυτόν τον τρόπο, συνήθως η αρχικά πυραμιδοειδής μορφή της κώμης του δέντρου γίνεται ομπρελοειδής στην ωριμότητα, έτσι ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη επιφάνεια φύλλων εκτεθειμένη στο ηλιακό φως – η μορφή αυτή είναι πολύ συνηθισμένη και αναγνωρίσιμη στα μαυρόπευκα της Ελλάδας. Στο Γράμμο, τα Μαυρόπευκα που αναπτύσσονται σε μικτές συστάδες με Οξιές - οι οποίες, ως φυλλοβόλα, αφήνουν το φως να φτάσει μέχρι το έδαφος για τη μισή περίπου διάρκεια του έτους - έχουν πιο κωνική μορφή, ενώ τα άτομα των αμιγών συστάδων έχουν πιο ομπρελοειδή μορφή.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Διπλοσάινο (Astur gentilis)

Οι βιβλιογραφικές πηγές βεβαιώνουν ότι οι συστάδες Μαυρόπευκου φιλοξενούν μικρότερη ποικιλότητα πουλιών από ότι τα δάση φυλλοβόλων. Τα συμπεράσματα αυτά είναι φυσικά έγκυρα όταν μελετούμε αμιγείς συστάδες, που έχουν προκύψει από καλλιεργητικές υλοτομίες ή αναδασώσεις. Στο Γράμμο, αντίθετα, όπου το οικισύστημα διατηρεί το μωσαϊκό καταστάσεων του φυσικού δάσους, τα Μαυρόπευκα διασπώνται από ξέφωτα, συστάδες Οξιάς, βραχώνες και ρεματιές σε ομάδες όπου η φυσική αναγέννηση εναλλάσσεται με ανώριμα και γηραιά δέντρα, μαζί με υγιή, ασθενή και ξερά ιστάμενα άτομα, προτείνοντας μια ατελείωτη ασυνέχεια συνθηκών, η οποία μαζί με την αρκετά ανοιχτή δομή των ίδιων των δέντρων, τα κάνει ιδιαίτερα ελκυστικά στα δασικά πουλιά. Έτσι, το Μαυρόπευκο συγκεντρώνει το ενδιαφέρον περισσότερων ειδών από ότι το έλατο: οι Λοφιοπαπαδίτσες και οι Καστανοπαπαδίτσες βρίσκουν καταφύγιο στις πυκνές συστοιχίες των νεαρών δέντρων, ενώ οι δασικές τσίχλες - με πρωτεύοντα τον Χιονοκότσυφα - κυκλοφορούν στην κόμη και τα κορυφαία κλαδιά.

Έντονη είναι επίσης η παρουσία των αρπακτικών, κυρίως του Ξεφτεριού και του Διπλοσάινου, στα οποία προσφέρει ένα ιδανικό πεδίο θήρας και ελιγμών.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Μαύρος δρυοκολάπτης (Dryocopus martius)

Οι πέντε μεγάλοι δασικοί δρυοκολάπτες - Μαύρος δρυοκολάπτης, Πράσινος, Σταχτής, Λευκονώτης και Πευκοδρυοκολάπτης - έχουν έντονη παρουσία στα Μαυρόπευκα και τουλάχιστον 2 από αυτούς - Πράσινος και Σταχτής - τρέφονται σε μερμήγκια στο έδαφος, όπου το ανοιχτό δάσος ευνοεί τη δημογραφία τους. Αντίστοιχα, ο Μαύρος δρυοκολάπτης τρέφεται σε σημαντικό προσοστό με τα περίφημα Κόκκινα δασικά μερμήγκια (Formica rufa), ένα εξόχως κοινωνικό μερμήγκι που δείχνει προτίμηση στον φωτεινό υπόροφο των Μαυρόπευκων.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Αρσενικό Ζαρκάδι (Capreolus capreolus) στον πλούσιο υπόροφο του δάσους Μαύρης πεύκης, στον Αυχένα Ζγούρου

Παράλληλα, το κουκουνάρι του Μαυρόπευκου παραμένει μέχρι την πλήρη ωρίμανσή του πάνω στα κλαδιά - αντίθετα ο κώνος του ελάτου αποσυντίθεται πρώιμα και διαλύεται στο έδαφος -, προσελκύοντας τους Σταυρομύτες, που συγκεντρώνονται κατά μεγάλες ομάδες στις κόμες των δέντρων.

Τέλος, το πιο φωτεινό δάσος του Μαυρόπευκου συντηρεί έναν πιο πλούσιο υπόροφο, όπου τα δασικά οπληφόρα βρίσκουν μεγαλύτερη ποικιλία ποωδών φυτών.

Η Οξιά

Η Δασική οξιά (Fagus sylvatica) είναι το πιο χαρακτηριστικό δέντρο της Κεντρικής Ευρώπης, όπου σχηματίζει εκτεταμένα δάση, κυρίως σε περιοχές χαμηλού υψομέτρου. Στην Ελλάδα κυριαρχεί στα βόρεια σύνορα και φτάνει μέχρι το όρος Γραμμένη Οξιά της Στερεάς Ελλάδας, όπου βρίσκεται και το θερμοόριό της. Το υψομετρικό κατώφλι εμφάνισής της κυμαίνεται από 1400 μ. στα νότια μέχρι τα 1000 μ. στα βόρεια της χώρας. Σε ρεματιές και άλλες τοποθεσίες με μόνιμη υγρασία μπορεί να εγκατασταθεί μέχρι και τα 600 μ., όπως συμβαίνει σε ορισμένες θέσεις στον Όλυμπο.

Η Δασική οξιά είναι είδος με μεγάλη αντοχή στη σκιά άλλων ατόμων ή ειδών. Παράλληλα, ως φυλλοβόλο επιτρέπει την είσοδο του ηλιακού φωτός στη ζώνη του υπορόφου για τουλάχιστον τη μισή διάρκεια του έτους. Τέλος, η παρουσία της σχετίζεται με εδάφη γόνιμα και δροσερά και στα χαμηλότερα υψόμετρα γραμμογραφεί τις ρεματιές.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Δάσος Οξιάς
Πατήστε για μεγέθυνση

Στο Γράμμο, η Οξιά έχει έντονη παρουσία και πολύπλευρο οικολογικό ρόλο: οι νεαροί βλαστοί, οι οφθαλμοί και τα φύλλα της, που είναι βρώσιμα, αποτελούν σημαντική πηγή τροφής για πολλά ζώα, για έναν χρονικό κύκλο που απλώνεται σε 9 από τους 12 μήνες του χρόνου και που περιλαμβάνει όλη την περίοδο προετοιμασίας της αναπαραγωγής πουλιών και θηλαστικών.

Το ξύλο της είναι πιο χαλαρό από των κωνοφόρων και προσφέρεται για την κατασκευή στοών από τους δρυοκολάπτες, οι οποίες αρχικά προσφέρουν τροφή και στέγη στους ίδιους, αλλά σύντομα βρίσκονται να φιλοξενούν άλλα είδη, με πιο χαρακτηριστικά τα δασικά νυχτοπούλια. Έτσι, σε πολλές περιοχές, οι Χουχουριστές φωλιάζουν σε στοές δρυοκολαπτών.

Το ορεινό δάσος του Γράμμου
Σταχτής δρυοκολάπτης (Picus canus) στο δάσος της Οξιάς

Παράλληλα, η απουσία ρητίνης, που στα κωνοφόρα εμποδίζει αποτελεσματικά την ανάπτυξη των ξυλοφάγων εντόμων, δίνει την ευκαιρία στην εγκατάσταση μεγάλων κοινωνιών εντόμων στα πρέμνα της Οξιάς. Τα έντομα αυτά, συχνά ευμεγέθη, συνθέτουν μια αξιόλογη βιομάζα και συνιστούν σπουδαίες πηγές τροφής για τα πουλιά.

Ο καρπός, τέλος, της Οξιάς είναι ένα τρίπλευρο κάρυο: ανά δύο ή τρία κάρυα περιβάλλονται από ξυλώδες περίβλημα, που τους προφυλάσσει από τη φθορά. Οι σπόροι είναι άφθονοι στα τέλη του Φθινοπώρου και είναι εδώδιμοι από πολλά είδη ζώων του ορεινού δάσους. Μια χρονιά με ικανή καρποφορία οξοβάλανων στρώνει ένα πλούσιο απόθεμα καρπών στο έδαφος, συνεισφέροντας στην καλή προετοιμασία των μεγάλων θηλαστικών, όπως το Αγριογούρουνο και η Αρκούδα, για την πενία του χειμώνα.

topoguide.momeece

Οδηγός του Γράμμου

Φωτογραφίες και περιγραφές των βιοτόπων και δεκάδων ειδών ζώων και φυτών του Γράμμου περιλαμβάνονται στον οδηγό Γράμμος topoguide.

Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store. Εγκαταστείστε την εφαρμογή και προμηθευτείτε το Γράμμος topoguide μέσα από την ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.

Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Προμηθευτείτε τον οδηγό Γράμμος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή: θα τον βρείτε στην ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.

Εξοπλισμένοι με τον μοναδικό σήμερα οδηγό για το Γράμμο, εξερευνήστε άφοβα τη φύση, τον πολιτισμό και τα μονοπάτια του μεγάλου αυτού βουνού.