Το μικρο-τοπίο των Κέδρων
Η φύση του Γράμμου
Το μικρο-τοπίο των Κέδρων
οι ακροπόλεις των στρουθίων
Τα Κέδρα (γένος Juniperus) είναι μεγάλοι θάμνοι που κατέχουν σημαντικό ρόλο στην οικολογία του ορεινού οικοσυστήματος. Στο Γράμμο ενδημεί η Κοινή Αρκευθος (Juniperus communis), άφθονη στα πεδινά και τα ημιορεινά (υποείδος communis) και αρκετά διαδεδομένη στα υποαλπικά λιβάδια (υποείδος nana).
Δύο αρσενικά Ζαρκάδια (Capreolus capreolus) σε ασβεστολιθικούς κεδρώνες του Σούφλικα
Στο Γράμμο, η Κοινή Αρκευθος εμφανίζεται κυρίως με τη μορφή μέτριου ύψους, άμορφου θάμνου. Στις περισσότερες θέσεις, τα κέδρα έχουν αποικήσει παλιά βοσκολίβαδα, με τα περιβάλλοντα κωνοφόρα να περιγράφουν τη ζώνη έντασης της βόσκησης. Στα λιβάδια αυτά, όπως στον Αυχένα Κοτύλης, η διάταξη των φυτών είναι αραιή, με μεγάλους διαδρόμους κατά μήκος των οποίων κινούνται ακόμα τα μεγάλα θηλαστικά. Ο σχηματισμός των κεδρώνων αυτών έχει ευνοηθεί από τον άνθρωπο, που άνοιξε το δάσος και επέτρεψε την εγκατάσταση των πρόδρομων ειδών, όπως τα κέδρα, στα φωτεινά ξέφωτα. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στις πλαγιές της Σκάλας και του Σούφλικα, οι κεδρώνες είναι φυσικές διαπλάσεις, που απλώνονται σε άνυδρα και εκτεθειμένα στους ανέμους ασβεστολιθικά πετρολίβαδα - ακατάλληλα για τα κωνοφόρα και την Οξιά.
Χρυσοτσίχλονο (Emberiza citrinella) στους κεδρώνες του αυχένα Κοτύλης
Επί δεκαετίες, οι ορεινοί κεδρώνες, καθώς είχαν συνυφανθεί με την κτηνοτροφία, θεωρούντο ζώνες υποβάθμισης του δάσους και αγνοούντο επιδεικτικά. Σήμερα, οι παράμετροι αύξησης της χωρικής ποικιλότητας του δάσους είναι πιο κατανοητοί και τα κέδρα απολαμβάνουν κάποιας προσοχής, κυρίως οι αμιγείς διαπλάσεις που σχηματίζονται κατά τόπους και οι οποίες θεωρούνται οικότοπος προτεραιότητας και περιλαμβάνονται στην Οδηγία 92/43 της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό τον τίτλο «Δενδρώδεις θαμνώνες με Juniperus spp.» και κωδικό 5210.
Όντως, σε πολλές περιοχές, όπως στις ζώνες όπου το ορεινό δάσος απωθήθηκε από τις αγροτικές δραστηριότητες, τα κέδρα αποτελούν την κύρια μορφή βλάστησης, παρέχοντας απόκρυψη στα μεγάλα θηλαστικά και ποικίλες υπηρεσίες στα μικρότερα ζώα.
Προφανέστερος είναι ο οικολογικός ρόλος των κέδρων σε σχέση με τις κοινότητες των πουλιών. Το αειθαλές φυτό παρέχει ασφαλές καταφύγιο για τα μικροπούλια - τόσο έναντι των καιρικών συνθηκών, όσο και απέναντι στους ιπτάμενους θηρευτές τους, που αδυνατούν να εισδύσουν στη συμπαγή δομή του αγκαθωτού θάμνου -, αποτελεί μια σταθερή πηγή τροφής και προσφέρει δεσπόζουσες θέσεις στο χώρο.
Στους κεδρώνες του αυχένα Κοτύλης
Πατήστε για μεγέθυνση
Στους κεδρώνες του αυχένα Κοτύλης
Η Κοινή Άρκευθος σχηματίζει μια αμφίδρομα ωφέλιμη σχέση με τα καρποφάγα πουλιά: προσφέρει μια αξιόλογη πηγή τροφής και παράλληλα αξιοποιεί την κατανάλωση κεδρόμηλων για τη διασπορά των σπόρων, άρα την διάδοση και επέκτασή της. Πράγματι, οι καρποί του Κέδρου, όπως και του Ιξού (Viscum album), συνιστούν προστατευτικά κελύφη, μέσα στα οποία βρίσκονται οι σπόροι: όταν το μεμβρανώδες ή δερματώδες κέλυφος διαλυθεί από τα γαστρικά υγρά του πουλιού, απλευθερώνονται οι σπόροι, που συνεχίζουν τη διαδρομή τους μέσα από το πεπτικό σύστημα του ζώου μέχρι να πέσουν στο έδαφος και να μπορέσουν να φυτρώσουν. Τα συνηθέστερα οχήματα αυτής της πορείας είναι τα μεγαλύτερα στρουθιόμορφα, όπως η Τσαρτσάρα (Turdus viscivorus) και η Τσίχλα (Turdus philomelos), αλλά και πολλά μικρότερα πουλιά συνεισφέρουν στη διαδικασία αυτή.
Τσιφτάς (Emberiza calandra)
Πατήστε για μεγέθυνση
Τσιφτάς (Emberiza calandra)
Επίσης, τα κέδρα προσφέρουν εξαιρετικές θέσεις εποπτείας για τα εντομοφάγα πουλιά: παρόλο το μικρό ύψος τους, οι θάμνοι δεσπόζουν μέσα στο λιβαδικό τοπίο, ενώ παράλληλα η κορυφή τους είναι συνήθως αρκετά στιβαρή ώστε να αντέξει το βάρος των λίγων δεκάδων γραμμαρίων ενός στρουθίου. Τα κέδρα, προσελκύουν έτσι, πολλά είδη που τρέφονται με ιπτάμενα ή εδαφόβια έντομα και χρειάζονται μια ψηλή θέση παρακολούθησης του εδάφους ή τους άμεσου εναέριου χώρου. Ανάμεσα στα είδη που στέκονται στην κορυφή των κέδρων, τα πιο χαρακτηριστικά είναι ο Αετομάχος (Lanius collurio), το Βουνοτσίχλονο (Emberiza cia) και το Βλαχοτσίχλονο (Emberiza hortulana).
Δεντροσταρήθρα (Lullula arborea)
Πατήστε για μεγέθυνση
Δεντροσταρήθρα (Lullula arborea)
Τέλος, οι κορυφές αλλά και τα άλλα μέλη της δομής του κέδρου αξιοποιούνται ως θέσεις για το γαμήλιο ή χωροθετικό τραγούδι, με τα οποία τα περισσότερα είδη μικρών πουλιών εγκαινιάζουν την αναπαραγωγική περίοδο. Είδη όπως ο Τσιφτάς (Emberiza calandra), που είναι ιδιαίτερα φλύαρος, το Χρυσοτσίχλονο (Emberiza citrinella) με την χαμηλής έντασης αλλά αενάως επαναλαμβανόμενη παρτιτούρα του και η λαλίστατη Δεντροσταρήθρα (Lullula arborea) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά που θα δούμε στις κορυφές των κέδρων.
Φλώρος (Chloris chloris)
Πατήστε για μεγέθυνση
Φλώρος (Chloris chloris)
Ο κορμός και οι βλαστοί του κέδρου περιέχουν έναν οπό πλούσιο σε ουσίες με εντομοαπωθητική δράση, σε βαθμό που ένα μεγάλο κέδρο μπορεί να αποτελέσει ικανό απωθητικό μέσον σε έναν κήπο. Στο ορεινό δάσος, πάντως, η δράση αυτή είναι λιγότερο έντονη και τα κέδρα αποικούνται - και αυτά - από ένα πλήθος εντόμων, κυρίως στη ζώνη των φύλλων. Αντίστοιχα ελκυστική είναι και η περιοχή της βάσης του θάμνου, όπου η συσσωρευμένη βελόνα, που αποσυντίθεται πολύ αργά, δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για την καταφυγή, διατροφή και φωλεοποίηση πουλιών και μικροθηλαστικών, όντα που με τη σειρά τους συντηρούν φτερωτούς και τριχωτούς θηρευτές.
Θηλυκός Αετομάχος (Lanius collurio)
Επιπλέον, η πυκνή δομή της φυλλωσιάς δίνει την ευκαιρία σε πολλά πουλιά, όπως οι Φυλλοσκόποι (Phylloscopus sp.), ο Κοκκινολαίμης (Erithacus rubecula), ο Θαμνοτσιροβάκος (Curruca communis), ο Μαυροσκούφης (Sylvia atricapilla), οι Βασιλίσκοι (Regulus sp.) και άλλα κρυπτικά είδη, να τραφούν αλλά κυρίως να κινηθούν στο χώρο χωρίς να εκτεθούν στην αντίληψη των θηρευτών τους.
Δενδροφυλλοσκόπος (Phylloscopus collybita)
Για όλους τους παραπάνω λόγους, και παρόλο που στο ανθρώπινο μάτι τα κεδρα ερμηνεύονται συνήθως ως στάδιο υποβάθμισης του δασικού περιβάλλοντος, οι αραιές ομάδες των κέδρων συνθέτουν ένα μικρο-τοπίο μεγάλης βιοποικιλότητας που μπορεί εξωτερικά να εκφράζεται με την παρουσία μιας ή δύο δεκάδων ειδών πουλιών, πίσω του όμως κρύβει και κυρίως διατηρεί πολύ περισσότερες μορφές ζωής.
topoguide.momeece
Οδηγός του Γράμμου
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store. Εγκαταστείστε την εφαρμογή και προμηθευτείτε το Γράμμος topoguide μέσα από την ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Προμηθευτείτε τον οδηγό Γράμμος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή: θα τον βρείτε στην ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.
Εξοπλισμένοι με τον μοναδικό σήμερα οδηγό για το Γράμμο, εξερευνήστε άφοβα τη φύση, τον πολιτισμό και τα μονοπάτια του μεγάλου αυτού βουνού.