Η φύση του Γράμμου

Η χλωρίδα του Γράμμου

Η χλωρίδα του Γράμμου αποτελείται από έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό ειδών. Εκτιμάται ότι, παρόλη την απουσία ορισμένων βιοτόπων, όπως οι μεσογειακοί θαμνώνες και τα φρύγανα που τυπικά φιλοξενούν μεγάλο αριθμό ειδών, η βιοποικιλότητα της περιοχής ξεπερνά τα 1000 είδη και ενδεχομένως πλησιάζει τα 1500.

Η χλωρίδα του Γράμμου περιλαμβάνει δεκάδες σπάνια φυτά ή είδη με πολύ περιορισμένη εξάπλωση, όπως πολλά είδη αρκτικο-αλπικής ή κεντροευρωπαϊκής κατανομής, καθώς και πολλά ενδημικά της Βαλκανικής. Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα φυτά περιλαμβάνονται τουλάχιστον 18 ελληνικά ενδημικά και 3 στενοενδημικά (είδη που βρίσκονται αποκλειστικά στο Γράμμο), ενώ έχουν καταγραφεί και περίπου 70 βαλκανικά ενδημικά ή υποενδημικά.

Στα δάση και τα υποαλπικά λιβάδια θα βρούμε περισσότερα από 40 είδη ορχεοειδών. Περισσότερα για τις ορχιδέες της περιοχής στο ειδικό κεφάλαιο για τις Ορχιδέες του Γράμμου.

Το ορεινό δάσος

Αναμφίβολα, το περιβάλλον με την μεγαλύτερη έκταση στο Γράμμο είναι το ορεινό δάσος. Απέραντες επιφάνειες καλύπτονται από μικτές ή αμιγείς συστάδες κωνοφόρων (Μακεδονικό έλατο και Μαυρόπευκο) ή φυλλοβόλων (κυρίως Οξιά, συνήθως σε μίξη με κωνοφόρα).

Αν και το δάσος κωνοφόρων προσφέρει καλές εδαφικές και υδατικές συνθήκες στα ποώδη φυτά, είναι ταυτόχρονα σκιερό, μια παράμετρος που περιορίζει την ποικιλία των ειδών που μπορούν να αναπτυχθούν εδώ. Παράλληλα, το Μαυρόπευκο ευδοκιμεί σε όξινα εδάφη, ενώ και το Μακεδονικό έλατο δημιουργεί, με τη συσσώρευση των πεσμένων βελονών, ένα επιφανειακό στρώμα με έντονα όξινη αντίδραση: ολόχρονη σκιά και όξινα εδάφη συνθέτουν ένα περιβάλλον που αποθαρρύνει την ανάπτυξη των μικρών φυτών.

Ευτυχώς, οι φυσικές ή ανθρωπογενείς διεργασίες - βραχώνες, κεραυνοί, κατακρημνήσεις, παλιές καλλιέργειες, κτηνοτροφικές ή υλοτομικές παρεμβάσεις, διανοίξεις δρόμων - εισάγουν μεγάλα διάκενα στο συμπαγές δάσος και επιτρέπουν τη διείσδυση ειδών των ξέφωτων ή των λιβαδιών.

Ανάμεσα στα λίγα φυτά που αναζητούν τη σκιά και την υγρασία του πυκνού δάσους είναι και το εντυπωσιακό Lilium martagon, που υψώνει τα μωβ άνθη του πάνω από τις φτέρες. Αντίθετα τα λαμπερά κόκκινα άνθη του Lilium chalchedonicum στολίζουν τις πιο ανοιχτές και κατά προτίμηση βραχώδεις γωνιές του δάσους.

Παράλληλα, αυτό το κλειστό δασικό τοπίο του Γράμμου συνιστά το ιδεώδες περιβάλλον για τις ορεινές ορχιδέες, ειδικά για είδη όπως η Neottia nidus-avis και η Dactylorhiza viridis, που συνδυάζουν παρασιτικές και συμβιωτικές σχέσεις με τους άφθονους μύκητες του εδάφους. Περισσότερα στο κεφάλαιο για τις Ορχιδέες του Γράμμου.

Λιβάδια της μέσης ζώνης

Συνδυάζοντας τα πλεονεκτήματα των δασικών και των ανοιχτών βιοτόπων, τα λιβάδια και τα ξέφωτα της ημιορεινής ζώνης του Γράμμου συγκεντρώνουν μια πλούσια χλωρίδα. Τα περισσότερα είδη των βιοτόπων αυτών είναι γνωστά και στην νότια ορεινή Ελλάδα, ενώ πολλά ολοκληρώνουν στα βουνά μας μια ευρύτερη βαλκανική (όπως το Linum flavum), κεντροευρωπαϊκή (όπως το Linum hirsutum ssp spathulatum) ή ευρασιατική εξάπλωση (όπως το Linum tenuifolium).

Από την άλλη, στον ίδιο χώρο θα βρούμε και είδη με πιο μεσογειακή κατανομή, όπως το Linum bienne.

Ένα από τα στολίδια των δασών του Γράμμου είναι και η Aquilegia nigricans, δυσεύρετο ενδημικό των βαλκανικών και ιταλικών βουνών, με πολύ περιορισμένη εξάπλωση και ελάχιστες γνωστές θέσεις στην Ελλάδα, πιθανόν το σπανιότερο από τα μόλις τρία ελληνικά είδη του γένους.

Echium, τα δασύτριχα ζιζάνια του Γράμμου

Το γένος Echium απαρτίζεται από μεγαλόσωμα, στιβαρά, δασύτριχα φυτά, εξαιρετικά διαδεδομένα στην Ελλάδα, τόσο στον ορεινό όσο και στον αγροτικό χώρο, όπου θεωρούνται σκληροτράχηλα ζιζάνια. Στο Γράμμο συναντάμε δυο από τα πιο διαδεδομένα μέλη του γένους, το Echium italicum και το Echium vulgare.

Τα ορεινά Cynoglossum του Γράμμου

Το γένος Cynoglossum (Boraginaceae), που περιλαμβάνει περί τα 80 είδη, εκπροσωπείται στο Γράμμο με τουλάχιστον 4 είδη, τα ευρέως κατανεμημένα Cynoglossum columnae και Cynoglossum officinale και τα λιγότερο διαδεδομένα Cynoglossum montanum και Cynoglossum pustulatum subsp. parvifolium, που είναι παρόντα κυρίως στον άξονα της Πίνδου.

Αν και τα τέσσερα είδη έχουν ευρύτατη υψομετρική παρουσία, τυπικά τα τρία πρώτα είναι φυτά της πεδινής και ημιορεινής ζώνης, οπότε στο Γράμμο τα συναντάμε μέχρι τη βάση του ορεινού δάσους, ενώ το το Cynoglossum montanum, όπως δηλώνει το όνομά του προτιμά τα μεγαλύτερα υψόμετρα και μπορεί να βρεθεί και στα υποαλπικά λιβάδια. Καθότι πολλά μέλη του γένους (ιδίως το Cynoglossum officinale) περιέχουν περισσότερο ή λιγότερο τοξικές ουσίες, τα ζώα τα αποφεύγουν: έτσι τα Cynoglossum επιβιώνουν ακόμα και κοντά σε στάνες ή πετρώδη πρανή αγροτικών δρόμων.

Αλπικά λιβάδια

Αναμφίβολα, ένας από τους πλουσιότερους σε ποικιλία ειδών βιοτόπους του Γράμου είναι τα λιβάδια που κατά σύμβαση λέμε αλπικά, δηλαδή οι γυμνές από ψηλή βλάστηση εκτάσεις ανάμεσα στη Γράμοστα (1380 μ.) και τις κορυφές (2000-2520 μ.). Τα λιβάδια του Γράμμου απέχουν πολύ από το να αποτελούν έναν ενιαίο βιότοπο: μέσα στις στροφές του χρόνου και τις πτυχώσεις του αναγλύφου κρύβονται δεκάδες διαφορετικές καταστάσεις συνθηκών και συνεπώς οικοτόπων.

Οι χιονούρες που χρονοτριβούν μέσα στις ρεματιές, τα ρυάκια που υπερχειλίζουν και για λίγους μήνες μετατρέπουν το ξερό γρασίδι σε υγρό λιβάδι, οι σκουρόχρωμοι βραχώνες που πυρακτώνονται τα καλοκαιρινά μεσημέρια και οι μικρές λίμνες αποτελούν μερικούς από τους αναρίθμητους διακριτούς οικοτόπους των φαινομενικά ομοιόμορφων αυτών τοπίων. Και όλες αυτές οι καταστάσεις αποικούνται από τα συναφή είδη χλωρίδας.

Αν και υπάρχουν πολά είδη που τα συναντάμε σε ένα μεγάλο εύρος περιβαλλόντων, όπως η κοινή κενταύρια Centaurea pichleri ή το Plantago holosteum, σε κάθε διαφορετικό συνδυασμό υψομέτρου, εδάφους, προσανατολισμού, ιστορικού χρήσης και περιβαλλοντικών καταστάσεων θα εντοπίσουμε διαφορετικά κυρίαρχα είδη. Για παράδειγμα, γύρω από τις στάνες - ακόμα και γύρω από τις θέσεις παλιών, μόλις ορατών εγκαταστάσεων - θα βρούμε τα πανύψηλα Verbascum longifolium, τα υγρά λιβάδια είναι κατάστικτα από τις πολύχρωμες Dactylorhiza sambucina, στα μαύρα πλουτώνια επικρατούν χρωματικά οι Viola albanica, ενώ η κορυφογραμμή του Σούφλικα φιλοξενεί αναπάντεχα πολλά Lilium albanicum.

Πολλά από τα φυτά των αλπικών λιβαδιών έχουν αρκτική, αλπική ή σιβηρική καταγωγή και τα περισσότερα εμφανίζουν μια τυπική βαλκανική εξάπλωση. Ένα από τα σχετικά είδη είναι η Antennaria dioica, ένα ευρω-σιβηρικό είδος που στην Ελλάδα αποικεί σχεδόν όλα τα ελληνικά βουνά με υψόμετρο πάνω από 1500 μ., όπως άλλωστε και Scutellaria alpina, γνωστή από τις βαλκανικές «ορεινές νησίδες» πάνω απο τα 1800 μέτρα.

Τέλος, στα αλπικά λιβάδια έχει επίσης καταγραφεί η Oxytropis prenja, ένα είδος που μέχρι πρόσφατα θεωρείτο ότι είναι ενδημικό της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, καθότι είχε βρεθεί μόνο στις Δειναρικές Άλπεις. Η παρουσία του στο Γράμμο υπογραμμίζει τη στενή σχέση του βουνού τόσο με τη Δειναρικο-αλπική σειρά, όσο και με τα αλπικά οικοσυστήματα.

Gentiana και Gentianella

Δύο από τα πιο χαρακτηριστικά φυτά των λιβαδιών του Γράμμου είναι οι δύο ορεινές Γεντιανές, η Gentiana verna και η Gentiana lutea, με την τελευταία να έχει έντονη και πρακτικά διαρκή παρουσία, καθώς οι ψηλοί βλαστοί της ορθώνονται στο τοπίο σχεδόν όλο το χρόνο.

Δύο ακόμα συγγενή είδη, η Gentianella bulgarica και η Gentianopsis ciliata κρύβονται ανάμεσα στις χαμηλές πόες. Η Gentianella bulgarica είναι ενδημικό της Βαλκανικής και της ΒΔ Ανατολίας με περιορισμένη παρουσία στα βουνά των βορείων συνόρων μας, ενώ η Gentianopsis ciliata (συν. Gentianella ciliata) έχει ευρύτερη ευρωπαϊκή κατανομή με κερματισμένη εξάπλωση στην ορεινή Ελλάδα.

Καμπανούλες και συγγενή

Τα Campanulaceae αντιπροσωπεύονται από τα ορεινά μέλη των γενών Campanula, Asyneuma, Edraianthus, Legousia κλπ.

Στις «γνήσιες» καμπανούλες (γένος Campanula) συναντάμε τις Campanula lingulata, Campanula foliosa, Campanula glomerata, Campanula hawkinsiana, Campanula patula, η πολύ διαδεδομένη Campanula spatulata, η Campanula trichocalycina και η ενδημική της Βόρειας Πίνδου Campanula tymphaea.

Στο γένος Asyneuma συναντάμε κυρίως το κοινότατο Asyneuma limonifolium, ενώ οι Λεγκούσιες εκπροσωπούνται από το επίσης εξαιρετικά προσαρμοστικό Legousia speculum-veneris.

Ανάμεσά στα Campanulaceae συγκαταλέγεται ένα πολύ ιδιαίτερο φυτό, το Phyteuma pseudorbiculare, αλπικό είδος με πολύ περιορισμένη βαλκανική εξάπλωση, η οποία μπαίνει σε ελληνικό έδαφος μόνο στο Γράμμο και το Καϊμακτσαλάν.

Φαρμακευτικά και βρώσιμα είδη

Την άνοιξη, τα λιβάδια του Γράμμου είναι κατάσπαρτα από Ανοιξιάτικες Πρίμουλες (Primula veris). Ο όρθιος βλαστός με τα κεκλιμένα κίτρινα άνθη και η πλούσια ροζέτα με τα σαρκώδη φύλλα συλλέγονται μανιωδώς από ντόπιους και Αλβανούς, αποξηραίνονται και εξάγονται σε μεγάλες ποσότητες για την παραγωγή φαρμακευτικών αφεψημάτων και καταπλασμάτων. Συγκεκριμένα, θεωρείται ότι το αφέψημα από τα "δρακάκια" - έτσι λέγονται τοπικά οι ανοιξιάτικες πρίμουλες - έχει αποχρεμπτικές, διουρητικές, αντιφλεγμονώδεις και ηρεμιστικές ιδιότητες και συνιστάται κατά της περικαρδίτιδας, του πονοκεφάλου, της αϋπνίας και της νευραλγίας, ενώ τα πέταλα των ανθέων διαθέτουν στυπτικές ιδιότητες και εφαρμόζονται ως επάλειψη για την πρόληψη της μόλυνσης των πληγών.

Από την άλλη, αξίζει να σημειώσουμε ότι τα αλπικά λιβάδια του Γράμμου δεν είναι μια ορεινή έρημος, όπως τα βραχοτόπια των Κρητικών βουνών. Για τον άνθρωπο, τροφική σημασία έχουν κάποιες εδώδιμες πόες, ενώ τα ζώα αναζητούν τους καρπούς των Daphne oleoides και τα μύρτιλα (Vaccinium myrtillus), που μπορεί να είναι τοπικά άφθονα.

Τέλος, το καλοκαίρι, οι πετροπλαγιές και οι σάρες γεμίζουν από το τοπικό είδος Τσάι του βουνού (Sideritis raeseri). Οι γνώστες λένε ότι το Τσάι εδώ δεν είναι τόσο αρωματικό, όσο στο γειτονικό Μάλι Μάδι - μια φήμη που αποβαίνει προς όφελος των φυτών του Γράμμου.

Ανάμεσα στα βρώσιμα είδη της ορεινής χλωρίδας, η πιο γνωστή, πιο πολυπληθής και πιο αξιόλογη τροφικά είναι η ομάδα των λάπατων, δηλαδή τα φυτά του γένους Rumex. Στο Γράμμο ενδημούν αρκετά είδη, από το χαμηλό θαμνάκι Rumex scutatus μέχρι τον σπουδαίο σε διατροφική σημασία Rumex alpinus, που φτάνει μέχρι τα 2500 μ. Αυτό το πανύψηλο και πολύκλαδο φυτό, το κατεξοχήν «αγριολάπαθο» των βουνών, σχηματίζει συχνά πολυμελείς ομάδες, που συνιστούν ολόκληρο λαχανόκηπο ! Στα γόνιμα υποαλπικά λιβάδια, ο Rumex alpinus αντικαθιστά το Verbascum longifolium, που κυριαρχεί στα χαμηλότερα ξηρά χαλικόστρωτα ή υπεβοσκημένα πεδία: σε ότι αφορά στα στρουθιόμορφα των γυμνών περιοχών, τα δύο μεγαλόσωμα φυτά έχουν παρόμοιο οικολογικό ρόλο.

Βραχώνες και πετροπλαγιές

Ανάμεσα στα φυτά που συναντάμε στο Γράμμο, πολλά είδη, όπως η Achillea abrotanoides, η Saxifraga adscendens, η Artemisia eriantha, η Saxifraga paniculata, η Euphorbia glabriflora και το Sempervivum marmoreum, ευδοκιμούν τόσο στα πλουτώνια, όσο και στους ασβεστόλιθους.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην αρκτικο-αλπική Saxifraga aizoides, που στην Ελλάδα έχει καταγραφεί σε ελάχιστες θέσεις των βουνών των συνόρων, όπως στο Γράμμο και τη Τζένα. Όπως πολλές σαξιφράγκες, το είδος αυτό είναι ξενιστής αρκετών ειδών ακάρεων, πεταλούδων, μικρολεπιδόπτερων και νυχτοπεταλούδων, συνιστώντας έτσι ένα από πολλά στοιχεία του αλπικού οικοσυστήματος του Γράμμου.

Βραχώνες και πετροπλαγιές ασβεστόλιθου

Τα πιο συνηθισμένα είδη των ασβεστολιθικών βράχων είναι η γνωστή από όλα τα ελληνικά βουνά Aubrieta deltoidea, το χαρακτηριστικό είδος των βαλκανικών ορέων Pedicularis graeca, ο βαλκανο-ιταλικός Edraianthus graminifolius, ο φίλος των πετροπλαγιών Cerastium banaticum subsp. speciosum, η Arabis alpina και ο Thymus boissieri.

Άλλα είδη των ίδιων βιοτόπων είναι το Geum reptans, που στην απάνθισή του σχηματίζει εντυπωσιακούς «στροβίλους».

Σάρες και πετρολίβαδα των κορυφών

Εκτός του Σούφλικα, του Γκούμπελ, των Αρενών και της Σκάλας, που είναι ασβεστολιθικοί όγκοι, οι άλλες κορυφές του Γράμμου συντίθενται σχεδόν αποκλειστικά από πλουτώνια πετρώματα (οφιόλιθους, πρασινόλιθους και σερπεντίνες). Αν και οι πλαγιές τους δεν είναι απόκρημνες, έχουν αρκετή κλίση και καλύπτονται από μια διαδοχή από σάρες, κερματισμένους βραχώνες και φυσικές αναβαθμίδες εδαφογένεσης. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα γένη που ανθίζουν στις περιοχές αυτές είναι και οι Βιόλες. Χαρακτηριστικά φυτά της ανώτερης υψομετρικά ζώνης είναι η Viola albanica και η Viola velutina.

Η φυτοκάλυψη αυτών των οικοτόπων εμφανίζει μεγάλα κενά, που τα δημιουργούν στείρα εδάφη και βράχια. Ανάμεσα στα αγροστώδη της αλπικής ζώνης, θα εντοπίσουμε εύκολα μεγάλες ομάδες από Anthemis tenuiloba και Aubrieta scardica, βιόλες, αλπικά μη-με-λησμόνει (Myosotis alpestris subsp. suaveolens), αλλά και είδη των βράχων, όπως οι σαξιφράγες.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα φυτά της ζώνης πάνω από το ορεινό δάσος και κάτω από τις μεγάλες κορυφές είναι και η Soldanella pindicola, παρούσα σε λίγα βαλκανικά βουνά. Όπως και οι άλλες Soldanella της χώρας μας, είναι τοπικά άφθονη, αλλά σε δυσεύρετες, διάσπαρτες θέσεις μέσα σε ρεματιές.

Πηγές και νερά στους πρασινόλιθους

Ο Γράμμος είναι από τα λίγα ελληνικά βουνά όπου το ρέον ύδωρ είναι πανταχού παρόν: αναρίθμητες ρεματιές, ποτάμια, πηγές και λίμνες στολίζουν το τοπίο και προσφέρουν κατάλληλες συνθήκες για την εγκατάσταση ειδών που αναζητούν διαρκή υγρασία.

Μια από τις ομάδες φυτών που η παρουσία τους και η ανάπτυξη μεγάλων πληθυσμών σχετίζεται στενά με τα ορεινά νερά είναι το γένος Epilobium. Από τις μέχρι τώρα σποραδικές καταγραφές, έχουν εντοπιστεί τα Epilobium angustifolium, εξαιρετικά διαδεδομένο σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα, το πολύ διακριτικό Epilobium alsinifolium, το θαμνώδες Epilobium dodonaei, το βαλκανικό-ασιατικό Epilobium gemmascens, το τριχωτό Epilobium hirsutum και το κοινό σε όλη τη χώρα Epilobium lanceolatum.

Στο Γράμμο έχουν καταγραφεί τα δύο σαρκοφάγα είδη του γένους Pinguicula: η Pinguicula balcanica, γνωστή από λίγες θέσεις στη Ελλάδα, καθώς και η πολύ πιο διαδεδομένη Pinguicula crystallina subsp. hirtiflora.

Μέχρι τις αρχές του θέρους, και ενόσον τα λιβάδια των ομαλών οροπεδίων είναι ακόμα κορεσμένα από νερό, θα βρούμε κατά τόπους τα πορφυρά Geum coccineum και πολύ αφθονότερους νάρκισους (Narcissus poeticus).

Σε θέσεις γύρω αή και μέσα στις υποαλπικές λίμνες, σε υψόμετρα χαμηλότερα από 2000 μ., ανάμεσα στα υδροχαρή φυτά, υψώνονται οι πανέμορφες Cardamine acris, ενώ χαμηλότερα αφθονεί η Caltha palustris και στο χώρο του ορεινού δάσους, μέσα στις σκιές των ρεματιών, λάμπει η Parnassia palustris.

Κείμενο: Τ. Αδαμακόπουλος
Φωτογραφίες: Χρ. Δημάδης και Τ. Αδαμακόπουλος