Η φύση του Γράμμου

Το αγροδασικό τοπίο

από το φυσικό χάος στην οικολογική παγίδευση

Πέρα από τις άγριες γραμμές των ψηλών κορυφών του Γράμμου, στα νότια και ανατολικά του καθεαυτό βουνού, εκτείνεται μια αλληλουχία πιο ήπιων αναγλύφων, που ακολουθούν τη γραμμογράφηση που άφησαν πάνω στις αργίλους οι ακτινωτοί παραποταμοι του μέσου ρου του Αλιάκμονα. Χωρίς τη δραματική τοπογραφία των ασβεστολίθων, οι κοιλάδες αυτές χαρακτηρίζονται από μακριές συγκλίνουσες ράχες που ανάμεσά τους ελίσσονται ομαλές λεκάνες και απλώνονται καταπράσινα οροπέδια.

Όλα τα ομαλά τμήματα του πολυκύμαντου αυτού τοπίου καλύπτονται με αροτριαίες καλλιέργειες - κυρίως δημητριακών και κτηνοτροφικών και πιο πρόσφατα και βιομηχανικών φυτών. Παλιότερα φιλοξενούσαν μια μεγαλύτερη ποικιλία αγροτικών δραστηριοτήτων, μαζί με τα χειμαδιά μιας άλλοτε εύρωστης ημινομαδικής κτηνοτροφίας. Σήμερα, και παρόλη τη φαινόμενη ομοιομορφία που επιβάλουν τα σπαρμένα αγροτεμάχια, το τοπίο εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά ποικίλο και μακροσκοπικά σχηματίζει ένα μωσαϊκό δασικών και γεωργικών εκτάσεων, η ιδιαίτερη αξία του οποίου βρίσκεται στη χαοτική οργάνωση και τη στοχαστική διασύνδεση.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Πατήστε για μεγέθυνση

×

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου

Αυτοί οι μακεδονικοί πρόποδες του Γράμμου χαμηλώνουν προς τα ανατολικά προς μια πολύ μεγάλη, πολύπτυχη έκταση που φτάνει μέχρι τη λίμνη της Καστοριάς, τους πρόποδες του Άσκιου και του Μάλι Μάδι και τον άξονα του Λαδοπόταμου: πρόκειται για το ημιφυσικό σκηνικό που έχουν διαμορφώσει στο μολασικό υπόβαθρο τα αγροτικά χωριά του Αργους Ορεστικού και της Καστοριάς. Ο χώρος αυτός, όπου επάλληλες γεωργικές ζώνες αναμειγνύονται με διαδοχικές κοιλάδες και ρεματιές, περιγράφεται στο κεφάλαιο Το αγροδασικό τοπίο της λεκάνης της Καστοριάς.

Στα νότια, αυτές οι ημιορεινές κοιλάδες του Γράμμου και τα συνεχόμενα ήπια ανάγλυφα της Καστοριάς και γειτονεύουν και συλλειτουργούν με Τα δρυοδάση της Βόρειας Πίνδου, μια τεράστια περιοχή που περιλαμβάνει ολόκληρο το νομό Γρεβενών και εκτείνεται από τα Αντιχάσια μέχρι το Ζυγό και τη Βάλια Κάλντα.

Συνολικά, η απέραντη αυτή φυσική ενότητα Καστοριάς, Γράμμου και Γρεβενών, αν και τοπικά τετμημένη από τη σύγχρονη Εγνατία Οδό, διατηρεί τη συνοχή της και προσφέρει ζωτικό χώρο στα μεγαλύτερα θηλαστικά της χώρας, τα οποία μέσα στην έκταση αυτή μπορούν να αναπτύξουν βιώσιμους πληθυσμούς.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Τα οροπέδια Κρυονέρι ανάμεσα στο Λάγκα και την Κοτύλη
Πατήστε για μεγέθυνση

×

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Τα οροπέδια Κρυονέρι ανάμεσα στο Λάγκα και την Κοτύλη

Τα θηλαστικά του αγροδασικού κόσμου

Αναμφίβολα, το πιο ενδιαφέρον μάθημα που έδωσε η Βόρεια Πίνδος στην έφηβη κοινότητα των ελλήνων φυσιοδιφών υπήρξε η αποκάλυψη της τεράστιας οικολογικής σημασίας του μωσαϊκού δρυοδασών, ρεματιών, διαβρωμένων πρανών, αροτριαίων καλλιεργειών και παλιών οπωρώνων που καταλαμβάνει ολόκληρη τη μολασική λεκάνη της Καστοριάς και των Γρεβενών. Επί δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα εστίαζε στα γοητευτικά ώριμα δάση ορεινών κωνοφόρων, συγχέοντας την αισθητική ενός τοπίου με τη βιολογική αξία του.

Μέχρι το 1990 οπόταν, χάρη σε μια πιο σωστά οργανωμένη συγκριτική έρευνα, έγινε σαφές ότι οι αρκούδες και μαζί με αυτές και οι λύκοι, τα αγριογούρουνα και τα ζαρκάδια δεν ζούσαν στα βαθύσκια ελατόδαση του Ζαγορίου ή στα αστραποκαμένα ρόμπολα της Βάλια Κάλντα, αλλά στα ταπεινά, ταλαιπωρημένα, πρεμνοφυή δρυοδάση της ΒΑ Πίνδου, μια τεράστια έκταση που παρόλο τον μεγάλο τοπιολογικό και βιολογικό πλούτο της προοριζόταν να παραδοθεί στις αναδασώσεις μαυρόπευκων.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Αρσενικό Αγριογούρουνο (Sus scrofa) στις γεωργικές ζώνες των ημιορεινών χωριών
Πατήστε για μεγέθυνση

×

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Αρσενικό Αγριογούρουνο (Sus scrofa) στις γεωργικές ζώνες των ημιορεινών χωριών

Πράγματι, τα μεγάλα θηλαστικά είναι κατά βάση ζώα της ημιορεινής ζώνης, μιας ενότητας με ήπιο κλίμα, ενδογενή ανθεκτικότητα και μεγάλη ποικιλία, στην οποία άλλωστε εγκαταστάθηκε και ο άνθρωπος, εξημερώνοντας τη βλάστηση και τη χλωρίδα και δημιουργώντας ένα νέο περιβάλλον, αφθονότερης και σταθερότερης παραγωγής, μέσα στο οποίο εντάχθηκαν τα ζώα σταδιακά εξοικειώθηκαν και κατά κάποιο τρόπο εγκλωβίστηκαν. Αυτή η «οικολογική παγίδευση» έφερε τα μεγάλα θηλαστικά σε μια παράλληλη, συμβιωτική πορεία με τον άνθρωπο, ο οποίος άθελά του συνέβαλε στη δημογραφική σταθερότητα και ενδεχομένως τη γεωγραφική επέκτασή τους.

Σήμερα, πολλά χρόνια μετά την περιόδο λάμψης των ημιορεινών χωριών και ακμής της αγροτικής οικονομίας, τα μεγάλα ζώα εξακολουθούν να ελκύονται από τις εγκατελειμένες αλλά πάντα παραγωγικές καλλιέργειες που εισήγαγε ο άνθρωπος του 17ου αιώνα στο βουνό: μέσα στα έρημα οροπέδια, σήμερα πνιγμένα από τα ζιζάνια, το Αγριογούρουνο ακολουθεί πάντα τις ορατές γι' αυτό γραμμές των παλιών φυτοφρακτών, το Ζαρκάδι επιλέγει τα εύγευστα δημητριακά, απορρίπτοντας τα αγριόχορτα και η Αρκούδα προτιμά τις κερασιές και τις αγριοκορομηλιές από τα σκονισμένα βατόμουρα.

Με απλά λόγια, το αγροδασικό τοπίο των λεκανών της μέσης Βαλκανικής είναι ο τόπος όπου το δίποδο ον υλοποίησε το τελευταίο σοφό έργο του.

Τα πουλιά

Η ορνιθοπανίδα του ημιορεινού αγροδασικού τοπίο παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον - πέραν της ιδιαίτερα ψηλής ποικιλότητας, έχει ένα ακόμα ελκυστικό χαρακτηριστικό: τα περισσότερα είδη μπορούν να παρατηρηθούν και να ταυτοποιηθούν μάλλον εύκολα.

Το Καλοκαίρι, μερικά από τα πουλιά που είναι σχετικά άφθονα και ταυτόχρονα εύκολα αντιληπτά είναι η Χαλκοκουρούνα, ο Μελισσοφάγος, ο Κούκος και ο Τσαλαπετεινός, όλα μεταναστευτικά είδη με έντονη παρουσία και απαραγνώριστη μορφή.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Χαλκοκουρούνα (Coracias garrulus)

Οι Χαλκοκουρούνες αναπαράγονται στην ευρύτερη ζώνη του Αλιάκμονα και τόσο πριν το φώλιασμα, όσο και μετά διασπείρονται στην αγροτική ζώνη, όπου στέκονται συνήθως κατά ζευγάρια, αμίλητες, στα ηλεκτρικά καλώδια, πολύ συχνά κοντά σε δρόμους. Αντίθετα οι Μελισσοφάγοι κινούνται σε όλο το χώρο σε μεγάλες ομάδες, συχνά αρκετά ψηλότερα από το έδαφος και οι λαρυγγόφωνες τρίλιες τους αντηχούν σαν ουράνια ορχήστρα.

Οι εντυπωσιακοί Τσαλαπετεινοί είναι εδαφόβια πουλιά, συνήθως μοναχικά, παρόντα σε όλο τον αγροτικό χώρο, ενώ ο Κούκος διατρέχει τους βιοτόπους διαλαλώντας την παρουσία του πριν το ζευγάρωμα και αναζητώντας επίμονα κηδεμόνες για τα αυγά του λίγες μέρες μετά.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Μελισσοφάγος (Merops apiaster)

Μια απο τις εκπλήξεις των σπαρμένων κάμπων, ειδικά στις περιόδους της αγρανάπαυσης, είναι η παρουσία του Ορτυκιού. Αν το μονότονο κάλεσμά του, χαμηλό ηχητικά, είναι απαραγνώριστο, το ίδιο το πουλί είναι εντελώς αόρατο, καθώς έρπεται σκυμένο, με το προφίλ ενός παχουλού τρωκτικού, χαμηλά στην πιο πυκνή ζώνη των αγροστωδών. Ακόμα και όταν αποτολμά να ρίξει μια ματιά στον έξω κόσμο, το κάνει μέσα από τις κουρτίνες των βλαστών, βιαστικά, και μετά εξαφανίζεται.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Ορτύκι (Coturnix coturnix)

Το δασικό στοιχείο του πολυσύνθετου αυτού τοπίου αποτελείται κυρίως από βελανιδιές και δευτερευόντως από μαυρόπευκα, που φτάνουν εδώ στο κάτω όριο τους. Πέραν της μεγάλης παραγωγής βελανιδιών, οι δρύες προσφέρουν πολλές ευκαιρίες τροφής και καταφυγής στα πουλιά. Χαρακτηριστική ομάδα που βρίσκει στο δρυοδάσος ένα φιλόξενο σπίτι είναι οι δρυοκολάπτες.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Μεσαίος δρυοκολάπτης (Dendrocoptes medius)

Εδώ συναντάμε κυρίως τους τρεις «παρδαλούς» εκπρόσωπους της ομάδας, τον πανταχού παρόντα Πευκοδρυοκολάπτη, τον Μεσαίο δρυοκολάπτη και το Νανοδρυοκολάπτη - οι άλλοι συγγενείς τους προτιμούν το ώριμο ορεινό δάσος. Τον Ιούνιο, από την άκρη του δάσους καλεί επίμονα ο παράδοξος Στραβολαίμης, ένας μικρόσωμος μεταναστευτικός δρυοκολάπτης που αναζητά την τροφή του στις σχισμές των φλοιών των δεντρων και δεν «πελεκά» τον κορμό.

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Στραβολαίμης (Jynx torquilla)

Ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία όλων των ειδών μυγοχάφτη της χώρας (Σταχτομυγοχάφτης, Κρικομυγοχάφτης, Δρυομυγοχάφτης, Μαυρομυγοχάφτης και Νανομυγοχάφτης).

Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου
Νανοδρυοκολάπτης (Dryobates minor)

Χλωρίδα

Silene
latifolia

Melampyrum
arvense

topoguide.momeece

Οδηγός του Γράμμου

Φωτογραφίες και περιγραφές δεκάδων ειδών πουλιών του Γράμμου περιλαμβάνονται στον οδηγό Γράμμος topoguide.

Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store. Εγκαταστείστε την εφαρμογή και προμηθευτείτε το Γράμμος topoguide μέσα από την ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.

Ο οδηγός Γράμμος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών topoguide.momeece. Προμηθευτείτε τον οδηγό Γράμμος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή: θα τον βρείτε στην ενότητα της Βόρειας Ελλάδας.

Εξοπλισμένοι με τον μοναδικό σήμερα οδηγό για το Γράμμο, εξερευνήστε άφοβα τη φύση, τον πολιτισμό και τα μονοπάτια του μεγάλου αυτού βουνού.